X
تبلیغات
گروه تاریخ آموزش متوسطه اسلام آباد غرب

گروه تاریخ آموزش متوسطه اسلام آباد غرب

                                             میترائیسم

طرح مطلب

مهر پرستی یا آئین مهر آئینی راز آمیز بود که برپایه پرستش ((میترا))،ایزد ایران باستان وخدای خورشید،عدالت،پیمان وجنگ در دوران پیش از آئین زردشت بنیان تهاده شد.ویکی از ایانی بود که زمانی پهنه وسیعی از جهان باستان را در بر گرفت ودینی جهانی شد .این آئین بعدها دگرگون شد وبه سرزمینهای امپراطوری روم برده شد.

تحقیقات نشان می دهد این کیش باستانی در بسیاری از ادیان وجریانهای فکری ایران وجهان اثرات ژرف وچشمگیری باقی گذاشت.ساکنان فلات ایران در طول تاریخ خود تا کنون دوبار توانسته اند ادیان جهانی پدید آورند یک بار در مورد کیش مهر پرستی و بار دیگر در مورد آئین مانی گری.در طول سده های دوم وسوم پیش از میلاد در تمام نواحی تحت فرمانروائی روم،بخش هائی از اروپا،شمال افریقا وبریتانیا بر پا بود. اگر چه پس از پذیرفتن آئین مسیحیت توسط کنستانتین در اوایل سده چهارم میلادی این کیش محو گردید.ام تاثیر فراوانی بر مسیحیت بر جای نهاد.در باره مهر پرستی تحقیقات زیادی صورت گرفته است(1) و ویژه نامه های متعددی به رشته تحریر در آمده است که در طول مقاله به انها اشاره وبرخی استنباطات خودرا نیز به آنها اضافه می کنیم تا شاید بتوانیم بر روی فصلی شگرف از تاریخ جهانبینی ایرانی –از دید خودمان-پرتو افکنده باشیم.

 

مهر پرستی آئین کهن

شک نداریم که آئین پرستش مهر به دوران های پیش از پیدایش کیش مزدا پرستی زردشت مربوط می شود.

میترائیسم آئین کشورهای هند،میتانی(2)،و ایران باستان می باشد.نام خدای میترا در کتاب مقدس هندوان-ریگ ودا –آمده است.در این کتاب نام میترا و (وارنا)با هم وبه صورت میترا-وارونا ذکر گردیده است..در کشفیات شهر بغاز کوی نزدیک شهر آنکارا لوحه ای به خط میخی بدست آمده است که مربوط به پادشاهان میتانی و متعلق به چهارده قرن قبل از میلاد مسیح است در این متون از خدایان هند ومیترا،واونا،ایندیرا،وناساتیا یاد شده است .در کتابخانه منتسب به آشور بانیپال حاکم آشور نام میترا همطراز نام شمس (شمش) آمده است. 

این نکته جالبی است که از میترا به عنوان یکی ازخدایان درگات ها ی زردشت که بخش کهن اوستا ست اثری نیست واین لفظ در گات ها تنها در یک مفهوم معنوی است وفقط در یشت ها که از او بع عنوان الههای یا د می گردد.یکی از پژوهشگران غربی بنام(مییه ) معتقد است که منشا وجودی مهر اوامر طبیعی نیست ،بلکه از امور اجتماعی منبعث است ومفهومی است که از عوامل اجتماعی بیرون آمده است وجنبه الوهیت یافته است(3)چنا نکه وارونا نیز به معنای قانون است و رتا به معنای نظم وسامان می باشد.

چنانکه گفتیم در دورانی قدیم تر از نگارش گات ها مهر را خدایی آسمانی  می دانسته اند. بیشتر بنظر می رسد که نخستین معنای مهر همان خورشیداست ومفاهیم تجریدی ((پیوند))و((پیمان )) از مفهوم مشخص خورشید نشات گرفته است (4).

                                                                  

زردشت که خود آورنده کیش اهورا مزداست نخواست مهر را در جایگاه کهنش قرار دهد.ولی نفوذ مهر در میان مردم چنان بود که زردشت یا دیگر نگارندگان یشت ها ی اوستلا ناچار شدند تا بار دیگر با ای الهه ی پر صولت وبا نفوذ بیعت کنند.

این معنی از آنجا فهمیده می شود که از اواسط سلسله هخامنشی دیدگا هها نسبت به مهر دگرگون می شود.در آثار وسنگ نبشته های اولیه هخامنشیان (دوران داریوش اول وخشایارشاه)ذکری از مهر نیست ولی در کتیبه های مربوط به قرن چهارم ق م-متعلق به اردشیر دوم(404-359 ق م) واردشیر سوم(359- ق م338)

 در همدان ،شوش وپرسپولیس بیش از پنج بار از میترا سخن بمیان آمده است.و بطور کلی نام مهر و ناهید در این کتببه ها از نام اهورا مزدا بیشتر ذکر گردیده است.آرتور کریستین سن محقق برجسته دانمارکی حدس میزند که به ابتکار اردشیر دوم هخا منشی تجددی در دین رسمی ایجاد شده باشد.(5)ولی بهتر است که گفته شود رجعتی به سنن گذشته انجام گرفته است.

در دوره اشکانی به گفته گیرشمن ،مهر وناهید وبهرام (میترا،آناهیتا وورثر غن) تثلیث شماره 1 را تشکیل می دهند که اهورا مزدا را در سایه خود قرار می دهد.در این دوران بویژه مهر پرستی دامنه شگرف می یابد ونوعی مذهب رسمی می شود.ام با تشکیل حکومت ساسانی اردشیر بابکان به سنت زردشت باز می گرددو بدعت اشکانیان که خود پیروی از سنن کهن بود سرکوب می شود.

با این حال در طاق بستان کرمانشاه حجاری جالبی وجود دارد که در آن مردی چهر اش مانند خورشید درخشان است ودر سمت چپ اردشیر دوم ساسانی ایستاده است وبرخی می پنداشته اند که او زردشت  است .ولی پژوهنده گان معتبری مانند دیو لافوا و زاره   آن را مهر می دانند (6).

البته مایه شگفتی نیست ]زیرا اگر هم زردشت خودش مهر  را انکار می کرد ولی دین او بویژه با آن شکل وتعبیری که در دوران ساسانی رواج داشت نه تنها مهر را منکر نبود ،بلکه او را سخت عزیز می داشت. با آنکه در پانتئون زردشتی مهر از امشاسپندان نیست و تنها از ایزدان است که در این پانتئون جزئ از                                                                      خدایان رده دوم بشمار می آید،ولی با این حال در روح ایرانی جایگاهی والا داشت وموبدان زردشتی نا گزیر از سازش با این الهه جاذب بودند.

این سیر اجمالی نشان می دهد که از زمان هی بسیار دور یعنی حداقل از 35 الی 40 قرن پیش مهر یا میترا –چنانکه در پارسی باستان نامیده می شود –از مهمترین موضوعات پرستش ایرانیان بوده است.

مهر در زروانیسم

در آئین زروانی ،میترا داور میان اهورا مزدا واهریمن شد ،زیرا در اعتقادات زردشتیان در ابتدای عصر هستی زروان  (خدای زمان) به هدفمند بودن جهان شک کرد واز این شک وتردید عبث اهریمن بوجود آمد.وحق وحقیقت که تولد اهریمن را بر نمی تابد نا خواسته از عالم یقین اهورا مزدا را برای مبارزه با آن پدید می آورد .اهورا واهریمن هردو در شکم زروان رشد می کنند، اهریمن که طمع دارد تا زودتر  به دنیا آید،شکم مادر (زروان) راپاره کرده وبیرون می جهد توجه اینکه بسیاری از این اعتقادات،مفاهیمی قابل تعمیق وتفکر در خود گنجانده وجای اندیشه وتفکر بسیار دارد .این اعتقادات می تواند بیانگر این امر باشد که خیر وشر دو مولود زمان می باشند ودر گذر زمان نمایان می شوند.      

ریشه مهر وستایش آن در اوستا

در اوستا ((میترا ))نام فرشته روشنایی،پاسبان راستی وپیمان است .کریستین بار تولمه متذکر می شود که در سانسکریت این نام به صورت (میترا) استیعنی پروردگار روشنایی وفروغ (ودا).ونیز به معنای (درستی) آمده است .

شکل پهلوی آن (میثره)و(میتر) می باشد این واژه از ریشه (میث)آمده است که در گات ها  به معنی وظیفه وتکلیف دینی است ودر وندی داد به معنای عهد وپیوند آمده است و واژه های میهن،(مئه ثینا)و مهمان با این واژه هم ریشه اند.فردینادو یوستی مهر را رابطه بین فروغ محدث وفروغ ازلی –واسطه بین آفریننده وآفریده- می داند.(7).در اوستا به کرات از میترا سخن رفته است فمنتهی چنانکه در قبل نیز اشاره شد در بخش کهن اوستا (گات ها)میترا فقط به معنای پیوند وپیمان است وفقط در یکجا {یسنای 54 بند 5} به این واژه بر میخوریم ،ولی در بقیه اوستا ذکر میترا به عنوان ایزدی از ایزدان  اهورا  مزدا بارها آمده است. وحتی یشت دهم ((مهر یشت)9نام دارد .یکی از محققان آلمانی طی پژوهشی با ارزش تحلیل جامعی از این مهر یشت کرده وثابت نموده که مهر یشت از جهت تاریخی یکدست نیست بخشی متعلق به زردشت یا عهد زردشت است وبخش دیگر متعلق به دوران پیش از زردشت ودوران آریایی می باشد(8).

این امر موید این استنباط ماست که بعد ها زردشت یا روحانیون زردشتی در اثر نفوذ مهر ناچار شده اند آنرا در کتاب مقدس نه به عنوان یک مفهوم معنوی ،بلکه به عنوان یک الهه یا یک ایزد وارد سازند.درکرده1 بند 1این یشت صریحا گفته شده است که مهر از جهت قابل ستایش ونیایش بودن برابر با اورمزد می باشد وبسیار قابل احترام است.

گسترش ومحتوی آیین میترا

پلو تارک مورخ نامی نوشته است که چند تن راهزن از اهالی سیلیس در سال 65 ق م کیش مهر را در قلمرو روم گسترش دادند وپخش کردند.این سخن شاید گزافه باشد زیرا بقول عیسی بهنام در اثر جهانگشایی های اسکندر وسپس استقرار تمدن هلنیستی در دوران سلوکیه وشاهان اشکانی ودر نتیجه جنگ های میان ایرانیان و حکام آسیای صغیر و سایر ممالک قلمرو امپراطوری روم در آن ازمنه روی داد آیین مهر بتدریج به کشورهای آسیایی واروپایی سرایت نمود وگسترش یافت واز راه سوریه وبین النهرین و آسیای صغیر به روم رفت.

در سال 66 میلادی (0نرون)9امپراطور روم به وسیله تیرداد،پادشاه ارمنستان به آیین مهر گروید(9). امپراتور کومه،در قربانی های مهر پرستان شرکت می کرد ودر زمان دیو کلیسین وگالریوس مهر خدای اول روم شد،وامپراطور کنستاتین معروف به کبیر قبل از مسیحیت پیرو کیش مهر بود. همچنین امپراطوران روم بارها معابدی به نام مهر ساخنتد یا معابد مهر را ترمیم نمودند.این معبد میتروءوم نام داشت.

آیین مهر نواحی شمال افریقا ،شبه جزیره بالکان (غیر از یونان)،سواحل دانوب ،داسیا (مجارستان کنونی)،سرزمین های اطراف رود رن ، سرزمین گل در فرانسه و تا دیوار هادرین در شمال انگلیس پیش رفت .بردیوار هادرین نقش هایی از مهر پرستی وجود دارد ودر مرکز شهر لندن نیز مجسمه ای از مهر کشف گردیده است.(10).

به جز مانی گری که در دوران ساسانی به نوبه خود توانست کیش جهانی شود،هیچ آیین دیگر ایرانی چنین گسترشی نیافت.تنها مسیحیت توانست در مقابل این پویه ظفر مند خدای مهر سدی ایجا نماید وآن نیز بخاطر این بود که مسیحیت بسیاری از عناصر مهر پرستی را  جذب نمود ودر کالبد یک کیش مانوس در دلهای گروندگان جای یافت.

ه ،ج در مورد توسعه مهر پرستی  می نویسد :

(توسعه وپیشرفت سریع مهر پرستی از زمان امپراطور فلاویس در سراسر امپراطوری روم آغاز شد ودر قرن سوم وچهارم میلادی در زمان گالریوس ودیو کلیسین چیزی نمانده بود که بر مسیحیت چیره کند ....این کیش عجیب در همه جا چون آتش در جنگل خشک زبانه زد ،پیروزی آن هنگامی به نظر می رسد که دیو کلیسین (305-284 م)وگالریوس (311-306 م)ولسییوس در سال 307 میلادی معبدی در کنار رود دانوب به افتخار میترا نگاهدارنده و محافظ امپراطوری تخصیص دادند(11).

علت عمده  جاذبه ای که در مذهب  میترا وجود داشت،علو معنوی آن ومبارزه دو گانه دائمی بین خیر وشر است که به موجب آن هر روح پاک وبی آلایشی می کوشد به نیکی کمک کند  تا بر بدی چیره گردد(12).

در سال 324 میلادی قیصر لسیلیوس از کنستانتین شکست خورد و دوران رونق مهرپرستی رو به فرجام نهاد.پس از مرگ کنستانتین در دوران ژولین مهر پرستی بار دیگر رونق یافت ، ولی این دولت مستعجلی بود ومهر پرستان با زوال دولت این قیصر دوبار ه دچار ادبار شدند.آخرین درخشش فراز مجدد مهرپرستی در دوران قیصر اژینوس در سال 392 میلادی بود و پس از آن خورشید مهر پرستی برای همیشه به محاق فراموشی فرو رفت.

پیداست که کیشی کهن همچون مهر پرستی که تاریخ آن هزاره ها را در بر میگیرد نمی توانست در این پهنه فراخ بلا تغییر بماند.اگر ما در باره محتوی این کیش چیزی می دانیم بویژه مربوط به دورانی است که این کیش در ایران وقلمرو امپراطوری روم اشاعه یافت.

طبق اساطیر میترائیستی ،مهر نخست از صخره ای در غاری با چهره ای فروزنده برجمعی از شبانان ظاهر شد وشبانان از طلعت  فریبای آن فرشته او را شناختند ونیایش کردند .افسانه ظهور مهر پرستی در غار موجب شد که مهر پرستان معابد خود را در غارها ویا در زیر زمین ها می ساختند .مهر چون به صورت انسانی تجسم یافت گاوی را ذبح کرد واز خون آن وگوشت وذبیحه خود نان وشراب مقدس  خورانید وبه آسمان عروج کرد وبار دیگر در زمره جاویدانان آسمانی در آمد.

اشعه ای که بر گرد سر مهر است موید آن است که مهر با خورشید جنگید وچون خورشید نیرویش را دید پرتو خود را بر گرد سر او نهاد.مهر داور روز جزا است ودر آن جهان شفیع آدمیان می باشد.مهر خدای شفیع ومسیح موعود است که بار دیگر ظهور میکند وجهان را پر از عدل وداد می کند واز ستمگران انتقام می گیرد.

 

مهر پرستان در جریان عبادت مهر وقربانی به نام او واجرای مراسمات مذهبی نوعی مساوات را میان خود مراعات می کنند ویکدیگر را برادر می خوانند.گرونده به آیین مهری باید از هفت مرحله عبور می کرد که عبارت بود از :

1-کلاغ.منسوب به عطارد -2.همسر منسوب به زهره 3-سرباز منسوب به مریخ 4-شیر منسوب به مشتری 5- پارسا منسوب به قمر 6-پیک خورشید منسوب مهر پیما 7-پیر مرشد منسوب به زحل

درمهر پرستی مراسم غسل تعمید اجرا می شد به این ترتیب که قربانی در کنار یک ظرف مشبک ذبح می شد ودر زیر آن کسی که می باید تعمید داده می شد می ایستاد واز خون قربانی تعمید می پذیرفت.همچنین در آیین مهر پرستی مراسم عشای ربانی –درآمیختن با جسم خداوند از طریق نان وشراب (به مثابه گوشت وخون خداوند مهر)نیز اجرا می گردید.(13).

شباهت فراوان  مراسم تعمید وعشا ربنای در مهر پرستی با نظایر آن در آیین مسیحیت به خوبی  نشان می دهد تا چه اندازه آیین مسیح از مهر پرستی اقتباس کرده است .باید اضافه کرد که روز یک شنبه(sunday ( روز خورشید، نام دارد یا روز 25 دسامبر روز تولد مهر هنوز هم در انگلیس جشن گرفته می شود.پیروی از صلیب و نواختن ناقوس در کلیسا ها ونوازندگی به هنگام دعا نیز از مهر پرستی به آیین مسیحیت انتقال یافته است .برخی معتقدند که نمی توان مدعی شد که این مراسم را مهر پرستان از مسیحیان یاد گرفته اند ویا بالعکس.(14).

ولی این نظر درست نیست زیرا حتی خود آبا کلیسا ی مسیحیت  چنین ادعایی نداشتند، ایشان مانند قدیس ژوستینین شهید وتر تولین بر آنند که این شعبده شیطان است که مسیحیت را این چنین به مهر پرستی شبیه ساخته است.

اسطوره شناسان وپژوهندگان میتولوژی افسانه مهر را که از آسمان به زمین می آید به مثابه انسانی در میان انسان های دیگر زندگی می کند وسپس بار دیگر به آسمان ها بر میگردد ودر زمره جاویدانان لاهوت وارد می گردد را در زمره افسانه های مربوط به خدایان  میرنده ورستاخیزنده  می شمارند که در نزد بسیاری از اقوام وجود دارد.افسانه فنیقی- یونانی ((آدونیسّ افسانه مصری اسیریس،افسانه یونانی دیو نیسّ، افسانه آتیس متعلق به اقوام  آسیای صغیر  ویک سلسله افسانه های دیگر همه حاکی از آمدن خدایان به میان انسانها ومرگ ورستاخیز آنها ست.

اسطوره مسیح نیز بر پیه همین افسانه ها پدید آمده است  وچنانکه بعدا خواهیم  دید اسطوره مهر در مسئله شفاعت نزد شیعیان نیز اثر خود را باقی گذاشته است .زیرا یکی از مختصات مهر همین شفاعت ووساطت است.مورخ رومی پلو ترک به درستی یاد آور می شود که در دین زردشت دو مقوله (هرمزس-اهورا مزدا وآرمینوس –اهریمن نمودار دو عالم نور وظلمت اند ومیترس (مهر)واسطه این دوست .یعنی به عبارت دیگر اگر اهورا مزدا را نماینده آسمان روشن (روز) بدانیم و اهریمن را مظهر  تاریکی (شب)، در آن صورت خورشید حد پیوند  مابین این دو وبه اصطلاح ((فروغ محدثی)است که از (فروغ ازلی )اور مزدی ناشی گردیده است .

 

مهر وخورشید:

 بررسی دقیق اوستا حاکی از آن است که در آن کتاب ((مهر) و((خورشید) با آنکه غالبا همراهند ،ولی دقیقا یکی نیستند.اما از دیر باز این دو مفهوم با هم در آمیخته است.مثلا "استرابون " یک قرن قبل از میلاد مسیح نوشته است که ایرانیان خورشید را به نام " میترس" می شناسند و در واقع با هلیوس یونانی و آپولون رومی یکی است و همچنان که ابراهیم پور داود در یشت متذکر می گردد:

" پنج قرن بعد از آن هم الیشه  مورخ ارمنی قرن پنجم میلادی نقل از وعاظ زرتشتی کرده می گوید: خورشید که به واسطه اشعه خود جهان را روشن کند و به واسطه حرارت خود غذای انسان و جانوران را نضج دهد ، کسی که از سخاوت یکسان و داد و دهش مساوی خویش مهر نامیده شده است...".(15) 

برای انسانهای سپیده دم تاریخ، خورشید پیوسته پدیده ای سخت جذاب ،فریبا، خیال انگیزو شگفت انگیز بود. در برار دیدگان راز جوی نیاکان ما هر بامداد از چاک خونین فلق روی تابنده مهر ظاهر می شد و پویه روزانه خود را در زیر گنبد بلورین آسمان آغاز می کرد تا زمانی که در ارغوان دود آلود شفق فرو می نشست . گویی خداوند پرتوان سوار بر گردونه ای از نور بود که آزاد و سبکبار مزرع سبز فلک را می پیمود.

چیزی از نیایش خورشید برای انسانها ی سر آغاز تاریخ عادی تر نیست. خورشید برای انسان ها منشا دو خیر و دو نعمت عظیم گرما و روشنی است و گرما و روشنی نیز منشا زندگی است.

دانش امروز توضیح می دهد که خورشید گوی ماورا عظیمی است از بخار تفته هیدروژن و هلیم با حرارت متوسط شش هزار درجه که به گرد محور خود جنبشی گردبادی دارد و در 150 بیلیون کیلو متری آن سوی ما سیلابی از پرتو هاگرما و امواج مغناطیسی را در اکناف منظومه می پراکند . اگر دیوار یخی به قطر سه گیلو متر از زمین تا خورشید بر افکنیم و آنگاه تمامی گرمای ساطع از خورشید را بر روی این دیوار متمرکز سازیم آن دیوار در عرض یک ثانیه خواهد گداخن. سطح خورشید ده هزار بار از پلاتین مذاب درخشانتر است و از هر متر مربع آن 84 هزار قوه اسب انرژی می تراود که تنها یک دویست و بیست میلیونیم آن بهره زمین ما می شود.نور خورشید در زمین ما 465 هزار برابر نور بدر کامل است.خورشید در تعیین شرایط اقلیمی زمین ، جنبش باد ها و ابر ها و اقیانوس ها ، رشد نباتی و حیوانی کره زمین تاثیر عظیم و قاطع دارد. کافیست که به پدیده موسوم به فتوسنتز توجه کنیم . در پروسه ای که فتوسنتز نام دارد نباتات زمینی و آبی به کمک کلروفیلمیزان عظیمی از انرژی خورشید را جذب می کنند، انرژی جذب شده به جریان تغذیه کربنی نبات کمک می کند . در زمین ما هر ساله از طریق فتوسنتز 175 میلیارد تن اشیائ آلی ساخته می شود . در اثر فتو سنتز در جو زمین در پوسته های فوقانی کره، و در ژرفای اقیانوس ها ذخایر هنگفتی از زغال سنگ ، نفت، گاز و غیره فراهم می گردد واگر بشر می تواند آتشی بیفروزد و چراغی روشن کند همگی به برکت خورشید است. شکی نیست که انسانه ی سر آغاز تاریخ از این حقایق اطلاعی علمی نداشتند، ولی آنها چنانکه گفتهء مورخ ارمنی" الیشه" از قول اندرزبدان زرتشتی به وضوح ثبات می کند با تجربه روزانه خویش کرامات متعدد خورشید را میدیدند و در اندیشه پندار باف و رازجویآنها این گوی پر فروغ به صورت الهه ای زیبا در می آید که صاحب معجزاتی شگرف است: نور افشانی، حیات بخشی، دادو دهش.

هنگامی که تفکر انسان به مراحل بغرنج تر وارد گردد پرتو افشانی و تجلی خورشید و پیوندی که این نور جهان تاب بین پدیده ها و اشیا ء می آفرید در ذهن انسان اندیشه های دیگر ی نیز بر انگیخت. خورشید مظهر آفرینشی شد که از راه نور افشانی دائمی و فیضان حاصل می گردد. خورشید مظهر محبت و پیوند و عشق شد.

طلوع و غروب آن مظهر مرگ و رستاخیزی پس از مرگ شد. به علاوه در پرتو گرمای مهربان او بود که سراسر طبیعت پس از خواب زمستانی دو باره رستاخیز می کرد. همه اینها در ذهن اسطوره ساز انسان بدوی می توانست داستانهای بسیار بر انگیزد: اگر درست است که خورشید در زیر بام مقرنس آسمان پدید می شود ، پس ظهور مهر فریبا در زیر طاق غار امکان پذیر است. و اگر درست است که پرتو خورشید بر زمین می نشیند و خود در ملکوت نیلگون می تازد. پس این نیز درست است که خداوند مهر به زمین آمده و بار دیگر به جایگاه مینوی خود در ملکوت آسمانها عروج کرده است، و غیره.

عشق به این اسطوره کهن چنان در دل مردم جای گرفت که علیرقم طغیان زرتشت علیه مهر، آتش این ایزد خاموش نشد و چنانکه خواهیم دید رخنه این آیین در تمدن ما و تمدن جهان از آن هم به مراتب وسیعتر است.

 

5- رد پای مهر در تاریخ ایران

از دیرباز در زبانهای اوستایی،پارسی باستان،پهلوی وپارسی دری ترکیبات واسامی زیادی از ریشه مهر وجود دارد مانند :مهر گسار،مهرگان،مهربان،مهر نوش،مهرداد،مهر گیاه ،مهر براز ،بزرگمهر وغیره.

سوالی که مطرح است این است که آیا اندیشه مهر پرستی پس از ظهور اسلام در ایران فرو مرد؟سخت بعید به نظر می رسد زیرا احتمال بسیار می رود که آیین مهر در طی تکامل طولانی خود به جها نبینی گستردهای همانند جهان بینی عرفانی مبدل شده است. تا ثیر آیین مهر در گنوستی سیسم (16) وتاثیر متقابل ان در مهر پرستی ورابطه مهر پرستی با مکتب نئو افلاطونی (17)که هردو از جریانات مهم دوران هلنیسم است امری در خور تفحص وبررسی می باشد.

آیا آنچه حکما یی مانند ابن سینا  و سهروردی ((حکمت المشرقیه)) نامیده اند و آیا اصطلاحاتی از قبیل ((شیر ))و((شیران شیر ))که فردی چون سهروردی به کار می برد از منشا آیین مهر نیست ؟ می گویند لفظ (خرابات ) معربی از (خور آباد) است.آیا کیش شراب که در نزد خراباتیان معمول بود و الفاظ –مغ- و-مغچه –و جام ومیخانه که در آثار ادبی فارسی فراوان آمده است حکایتی از تقدس باده در کیش ((مهر پرستی ))و بقایایی از آداب مهر پرستی نیست؟(18).

آیا اندیشه شفاعت گری ائمه در روز قیامت در نزد شیعیان ریشه ای در مهر پرستی نداردو آیا در سیمای مولی علی ع وامام حسین را نباید باز تابی از چهره مقدس مهر را نباید دید؟

ناتان مدروم می گوید :در روز قیامت مهر همراه با سروش ورش، روان را ستگویان را سر پل صراط از دست دیو های دوزخ نجات می دهد.(19).و این خود با شفاعت گری پیامبر ص و ائمه در صحرای محشر شباهت می تواند داشته باشد .هر چند به ضرس قاطع نمی توان این مطلب را بیان کرد.

 

آیا درویشی و رندی ( که خود این دو اصطلاح از قدمت بسیار این مفاهیم خبر می دهد) در کشور ما که تنها پس از اسلام پدید شد ، و آیا عرفان در تاریخ ملت ما در کالبد مهر پرستی سابقهای دیرین نداشت؟

آیا مفاهیم عشق ، فیضان، تجلی ، پیوند عمومی سراسر جهان در وراء کبریا (یا وحدت وجود) و نیاز ( بنا به اصطلاح دل انگیز شمس تبریزی) همه و همه دارای ریشه های مهر پرستی نیست؟

آیا تصادفی است که در غزلیات عرفانی مولانا و حافظ این همه از نور و پرتو وتجلی  و ذره و خورشید به مثابه کنایه ها و رموزی حاکی از وحدت وجود سخن به میان آمده است؟

آیا مراحل سلوک صوفیان و واژه "پیر " که از مقامات هفتگانه سلوک مهر پرستی بود، تطوری از معتقدات مهر پرستان نیست؟

به نظر نگارنده  همهء این سوالات در خور تعمق و سزاوار پژوهش است و اگر پا سخ آنها مثبت باشد در آن صورت یک نتیجه حیرت انگیز به دست می آید و آن عبارت است از جان سختی آئینی در طی هزاران سال و پیوند شگرف معنوی نسل های فراوانی که در جهان ایرانی زیسته اند طبیعی است که این ، تحولی ژرف و چشمگیر را گذرانیده و از یک مذهب ناتورالیستی شاید به یک جهانبینی عرفانی بدل شده ولی به هرصورت رشته حیاتش نگسسته است.

 حسن ختام این مقاله را با بیت زیبایی از حافظ که در آن "مهر" به معنای " خورشید " است به پایان می بریم.

                 کمتر از ذره نئی پست مشو مهربورز             تابه خلوتگه خورشیدرسی چرخ زنان   (20)

مرحم علامه طباطبایی نیز با ابیاتی تمثیل وار علاقه  وتوجه سایر دانشمندان را به کیش مهر بصورتی زیبا  بیان کرده است:

                             همی گویم و گفته ام  بارها          بود کیش من  مهر  دلدار ها

                     پرستش به مستی است درکیش مهر           برونند زین جرگه هشیارها 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

پی نوشت ها:

1- در این باره  افرادی  چون پورداود، ابراهیم پور خانم دکتر نهال و هاشم رضی  و از افراد خارجی (کامونت )تحقیقات با ارزشی انجام داده اند.

2-میتانی در شمال غرب میان رودان و از قرن هیجده تا سیزده ق م دارای رونق بود اما در قرن سیزدهم توسط ((سلمانشر سوم)) به آشور ملحق گردید.

3-کریستین سن،آرتور ،مزدا پرستی در ایران قدیم ،ترجمه ذبیح الله صفا ص36 

4-برخی پژوهشگران اعتقاد دارند خدای خورشید ((خور یا هور) بوده استنه مهر –ولی بعدها مهر جانشین خورشید شده است.

5-کریستین سن،آرتور،مزدا پرستی در ایران قدیم،ترجه ذبیح الله صفا ص63

6- پور داود،ابراهیم،فرهنگ ایران باستان  صص 65-62

7-پور داود ،ابراهیم،ادبیات مزدیسنا،یشت ها،جلد اول ،صص420-392

8-سٍ پ،تیله،مذاهب،اقوام ایرانی،گوته بورگ1901،ص32 به نقل از پورداود در یشت ها

9-بهنام،عیسی،تمدن ایرانی ص 148

10-بهنام،عیسی،همان،صص 150-149

11-حکمت ،اصغر ،نه گفتار در تاریخ ادیان،جلد دوم،ص 293

12-آربری، آرتور جان،میراث ایران،ترجمه مسعود رجب نیا،ص76

13-خوردن آب(زور)ونان (درون)در نزد زردشتیان از بقایای مهر پرستی است.وبه مراسم عشای ربانی شبیه است.

14-دورانت،تاریخ تمدن ،جلد سوم،ص131

15-پور داود ابراهیم،ادبیات مزدیسنا،یشت ها،جلد اول ص406

16-معتقد بودن برای رسیدن به حقیقت وخروج از مادیات به یک نوع شناخت غیر حسی ،غیر علمی وغیر عقلی باید مجهز بود.

17-این مکتب در قرن ششم میلادی ایجاد وتا سه قرن بعد ادامه داشت و دارای سه عنصر متشکله بود:تعالیم افلاطون،تعالیم ارسطو ،ووحدت وجود دوران هلنی وگنوستیک ها

18هر تسفلد محقق آلمانی معتقد است (در کیش زردشتی به جای نوشیدن عصاره سکر آور گیاه هوم،در دوران ساسانی از شراب استفاده می شد.که این امر نتیجه تا ثیرات مهر پرستی می باشد.

19—مدر بلوم،ناتان،زندگی پس از مرگ طبق مزدیسنا،پاریس 1901،صص96-59 به نقل از یشت ها ص 30420- حافظ،دیوان ،به تصحیح علامه محمد قزوینی وقاسم غنی ص 304

                                                          به نام خدا  

 

                                                  فراخوان مقاله دبیران تاریخ 

  

                                   عنوان:پژوهشی در باره میتر ائیسم (مهر پرستی)

                                                      گرد آورنده:علی حیاتی

                                                             بهمن 1389 

 

                                          گروه تاریخ اسلام آباد غرب

+ نوشته شده در  شنبه سی ام بهمن 1389ساعت 14:29  توسط مدرسان تاریخ  | 

                                                                                           به نام خدا

سوالات درس تاریخ ایران وجهان 2مسابقات دانش آموزی  مرحله اول  اسلام آبادغرب    بهمن 1389      وقت 30 دقیقه

تذکر:هر3 پاسخ غلط برابر با یک سوال درست نمره منفی دارد.

 

1-بر اساس اصول حاکم بر کلیسا در قرون وسطا کدام گزینه نادرست است .؟

الف-هیچ دانشی خارج از حوزه آموزش مدارس مذهبی اعتبار نداشت .     ب-دخالت در امور سیاسی ومذهبی مسیحیان حق پادشاه بود.

ج-دخالت در امور سیاسی مذهبی وتعین اسقف مسیحیان حق پاپ بود       د-مسیحیان از مردم عادی تا پادشاه رعایای کلیسا بودند.

2-فیلسوف هلندی که فلسفه خود را بر اساس اعتبار بخشیدن به خرد وعقل بشری قرار داده بود.

الف-هابز                            ب-دکارت                   ج-اسپینوزا                     د-لایپ نیتس

3-همزمان باشکست  مسلمان در اسپانیا کدام واقعه مهم در جهان روی داد.؟

الف-قیام مردم هلند علیه اسپانیا                                            ب-مخالفت مارتین لوتر علیه پاپ 

ج-کشف قاره امریکا                                                          د-آغاز جنگ میان ارتدو کس ها با کاتولیک ها در اروپا

4-مهمترین همسایه اتریش در قرون جدید کدام کشور بود ؟

الف-انگلستان          ب-پروس              ج-عثمانی                 د-روسیه

5-کدام گزینه از نتایج صلح وستفالی می باشد.؟

الف آلمان قسمت هایی از سواحل شمال سوئد را اشغال کرد.                 ب-سوئد بخش هایی از شمال آلمان را اشغال کرد.

ج-هلند منطقه آلزاس ولرن وچند شهر دیگر را تصرف کرد.                د- ایالت آلمانی امپراتوری مقدس روم متحد شدند.

6-عرضه لایحه داد خواست حقوق از سوی پارلمان انگلیس چه مفهومی داشت؟

الف-آزادی مذهبی پروتستان ها                                               ب- جدال پادشاه با پارلمان

ج-رفتار پادشاه بر اساس قانون باشد.                                        د-برکناری پادشاه

7-اقدام مهم بیسمارک بعد از پیروزی در برابر فرانسه چه بود؟-

1-متحد شدن با اتحادیه راین              2-  نبرد با اتریش        3-نبرد با دانمارک            4-تشکیل امپراتوری آلمان (رایش)

8-پیامد چنگهای انفصال چه بود؟

الف-استقلال امریکا          ب-لغو برده داری   ج-رونق فرهنگی امریکا      دپیدایش مکاتب فکری وسیاسی در امریکا

9-از اقدامات محمد علی شاه در مصر محسوب نمی شود.

الف-بیرون راندن فرانسویان از مصر          .                   ب-مبارزه با زمینداران بزرگ

ج-باز سازی ونوسازی ارتش                                        د=موافقت با طرح احداث کانال سوئز

10-از عمده ترین انگیزه های شکل گیری جنبش های استقلال طلبانه امریکای لاتین در قرن نوزدهم نمی باشد.

الف-رکود اقتصادی     ب-فاصله طبقاتی        ج-تاثیر اندیشه های انقلاب کبیر فرانسه       د-رفتار تحقیر آمیز استعمارگران

11-ضعف دولت عثمانی بعد از بحران بالکان موجب نزدیکی آن دولت به کدام کشور شد.؟

الف- انگلستان               ب-روسیه                   چ-فرانسه                     د- آلمان

12-علت صلح لنین با آلمان در جریان جنگ اول جهانی چه بود.؟

الف-مبارزه با انگلیس         ب-مبارزه با ضد انقلاب داخلی    ج-ایجاد رونق اقتصادی            د-گسترش اراضی در شرق اروپا

13-بر اساس کدام قراردادعثمانی سلطه خود بر سرزمین های عربی را از دست داد؟

الف-مونیخ              ب-وین                    ج-ورسای                 د- لوزان

14جنگ های داخلی اسپانیا در نیمه اول قرن بیستم با تصرف کدام منطقه وبوسیله چه شخصی شعله ور شد؟

الف-بارسلونا-فرانکو      ب-بارسلونا آلفونسوسیزدهم      ج-مادرید-فرانکو      د-مغرب –آلفونسو سیزدهم                                                                              15--بعد از کدام حادثه امریکا مستقیما علیه دول محور وارد جنگ شد؟

الف -حمله هیتلر به روسیه ومحاصره مسکو                                       ب-بعد از حمله زیردریایی های آلمان به کشتی های امریکا

ج-بعد از حمله انگلیس به ایران وتصرف آن کشور در شهریور 1320       د-بعد از حمله ژاپنی ها به ناوگان امریکا در پرل هابور

16- از حوادث سال1941 م محسوب نمی شود

الف-تهاجم آلمان به شوروی      ب-اشغال نظامی ایران        چ-پیاده شدن متفقین در سواحل نورماندی      د-موارد الف وب

17-اصل چهارم ترومن کدام است>.

الف-کمک به سازمام ملل                                             ب-کمک به کشورهای کم رشد در زمینه اقتصادی وفرهنگی

ج-نیرومند ساختن ملل آزدی خواه در برابر کمونیسم           د-کمک اقتصادی به کشور های غیر کمونیست

18-هدف روسیه از ایجاد روابط دوستانه با نادر شاه چه بود>

الف-راه یابی به هند از طریق ایران                                             ب-راه یابی به خلیج فارس

ج-ایجاد روابط فرهنگی –سیاسی                                                د-تصرف تمام دریای خزر در شمال  

19-از وقایع دوران فرمانروایی شاه عباس یکم نیست.

الف-انتقال پایتخت به اصفهان       ب-ساست اسکان عشایر    ج-به خدمت گرفتن غلامان گرجی    -د- نبردبا ازبکان

20-کدامیک از گزینه های ذیل از نتایج جنگ شش روزه اعراب باسراییل در سال 1967 می باشد؟

الف-کرانه غربی رود اردن به اعراب پس داده شد.                                  ب-عبدالناصر کانال سوئز را ملی اعلام کرد.

ج-اسرائیل ارتفاعات جولان را اشغال کرد.                                           د-.مصر بخشی از صحرای سینا را پس گرفت.

21-کدام حادثه زیر مبدا قرون جدید در تاریخ اروپا قرار گرفت؟

الف-نبرد ملاز گرد وفتح آسیای صغیر                                              ب-فتح قسطنطنیه توسط سلطان محد فاتح

ج- انقلاب کبیر فرانسه                                                                  د-ورود ارتش ناپلئون به روسیه در سال 1812 م

22-استقرار نظام سلطنت مشروطه مشابه انگلیس وتدوین قانون اساسی از ویژگی های کدام یک از احزاب فرانسه بود.؟

الف-سلطنت طلبان     ب-ژیروندن ها             ج- ژ اکوبن ها               د-اعتدالیون 

23-انگلیسی ها در ازای از دست رفتن امتیاز رویتر کدام امتیاز را از ناصرالدین شاه دریافت کردند.؟

الف-توتون وتنباکو         ب-گمرگ جنوب          ج-بانک شاهنشاهی           د-انتشار روزنامه در ایران  

24-استبداد صغیر با ..............آغاز گردید و مدت ...........طول کشید .

الف-به توپ بستن مجلس –یکسال                                        ب- به توپ بستن مجلس –یکسال ویکماه

ج-ترور امین السلطان –یکسال ویکماه                                   د-ترور امین السلطان –دو سال

25-کدام یک از افراد زیر در بیداری مردم ایران در عهد ناصرالدین شاه نقش نداشتند؟

الف-مستشار الدوله      ب-میرزا ملکم خان         ج-میرزا شفیع مازندرانی        د- شیخ هادی نجم آبادی

26-علت اصلی شکل گیری قرارداد 1907 میان روس وانگلیس چه بود؟

الف-تقسیم ایران به سه منطقه تحت نفوذ                                 ب-تصرف شمال وجنوب ایران

2-ایجاد زمینه برای حکومت رضا خان                                 د-ترس دولتین از آلمان

27-کدام گزینه زیر مربوط به دوران ناصرالدین شاه می باشد ؟

الف-قتل قائم مقام فراهانی       ب-قرارداد پاریس          ج-قرارداد ارزنه الروم       د-از دست رفتن سلیمانیه

28-مهمترین دولت اروپایی که در قرن نوزدهم با چین روابط اقنصادی برقرار کرد ؟

الف-پرتغال           ب-اسپانیا              ج-انگلیس                 د.فرانسه

29-مهمترین نتیجه نا آگاهی فتحعلی شاه از اوضاع سیاسی جهان در اوایل حکومتش چه بود؟

الف-از دست دادن هرات                                                      ب-از دست دادن مناطق شمال شرقی ایران

چ-از دست رفتن بخش هایی از خاک ایران                                د-انعقاد قرار داد پاریس

30-میان کدام گزینه از لحاظ تاریخی تناسب وجود دارد؟

الف-شکست ناپلئون از روسیه –امضای عهدنامه فین کن اشتاین

ب-دشمنی انگلیس با ناپلئون-کمک انگلیس به ایران در برابر روسیه

ج- --دشمنی ناپلئون با انگلیس –امضای عهد نامه فین کن اشتاین

د-امضائ معاهده فین کن اشتاین –شکست ایران از روسیه

 

پاسخنامه:لطفا ،گزینه درست را مقابل شماره سوالات بنویسید.

 

1-............                             16-.............

2-............                             17-.............

3-.............                            18-.............

4-............                             19-.............

5-............                             20-............

6-............                             21-............ 

7-...........                              22-...........

8-...........                              23-.............

9-............                             24-............  

10-..........                             25-.............

11-..........                             26-............

12-..........                             27-..............    

13-..........                             28-..............

14-..........                             29-.............  

15-..........                             30-.............

 

 

 

+ نوشته شده در  شنبه سی ام بهمن 1389ساعت 14:22  توسط مدرسان تاریخ  | 

به نام خدا

گروه آموزشي تاريخ اسلام آباد غرب (علی حیاتی)

نمونه طرح درس روزانه

مشخصات كلي

پايه تحصيلي: سوم متوسطه

رشته تحصيلي: تجربي-رياضي

كاردانش

تعداد دانش آموزان:

كتاب: تاريخ معاصر ايران

درس :5

عنوان درس: مشروطه در دوره محمد علی شاه

موضوع درس اقدامات محمد علیشاه وپیآ مدهای آن|

منابع كمكي: تاريخ مشروطه : كسروي، ايران در دوره ي سلطنت قاجار : شميم، انقلاب مشروطيت ايران : رضواني

شماره جلسه:

تاريخ اجرا:

مدت جلسه: 90

تعداد صفحات:8 (59-52)

 

اهداف كلي:

  1. حيطه شناختي (دانستني ها) : آشنايي فراگيران با اقدامات محمد علی شاه و پیآمدهای آن
  2. حيطه عاطفي (نگرشي): علاقمندي فراگيران به شناخت وضعیت حاکمیت در دوره محمدعلی شاه
  3. حيطه رواني – حركتي (مهارتي) : فراگيران بتوانند در زندگي حال و آينده از حوادث تلخ وشیرین حکومت محمد علی شاه درس بگیرند.

 

اهداف جزئي

اهداف رفتاري

سطوح حيطه شناختي

دانش

درك و فهم

كاربرد

تجزيه وتحليل

تركيب

ارزشيابي

فعاليت هاي قبل از تدريس

1.      شناخت دیدگاه محمد علی شاه نسبت به مشروطیت

فراگير قادر خواهد بود:

•         دلیل عدم دعوت از نمایندگان مجلس درمراسم تاجگذاری محمد علی شاه رابیان کند.

•         دلیل موافقت اولیهمحمد علی شاهبا مشروطه وسپس مخالفت علنی با آن رابعداز سلطنتش بررسی کند.

 

 

#

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

#

 

 

2.      آشنایی با تدوین متمم قانون اساسی

شدت گرفتن اختلاف برسرچگونگی تدوین قانون اساسی

•         تعداداصول قانون اساسی رابداند.

•         مشکلات قانون اساسی را ذکر کند.

•         اصل دوم قانون اساسی را بتواند بیان کند.

#

##

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

3.      آشنایی با علت عدم امضاءمتمم قانون اساسی توسط محمد علی شاه.

•         دلیل اصلی عدم امضاء متمم قانون اساسی

 توسط محمد علی شاه را بیان کند.

 

نقش مردم وعلماء در امضاءمتمم قانون اساسی مشروطه توسط محمد علی شاه را بیان کند.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

#

 

 

 

 

 

 

4.      آشنایی با اهداف روس وانگلیس در نهضت مشروطه

•         دلایل مخالفت روس با مشزوطه را بیان کند.

•         دلایل حمایت انگلیس از مشروطهرا بیان نماید.

 

#

 

#

 

 

 

 

5.      آشنایی با قرارداد 1907 وواکنش مردم ایران بعد از آگاهی از آن

•         دلیل اصلی اعقاد قرارداد1907 را بیان کند.

•         مناطق سه گانه تقسیم شده توسط روس وانگلیس را نام ببرد.

•         اقدامات نمایندگان مجلس اول را نام ببرد.

 

#

 

#

 

 

 

 

 

 

6.      آشنایی با استبداد صغیر وبه توپ بستن مجلس توسط لیاخوف

•         بهانه محمد علی شاه برای سرکوب مشروطه خواهان را شرح دهد..

•         برخورد سربازان قاجار با علماء ونمایندگان مجلس را توضیح دهد.

•         نام کسانی که در آن جریان توسط قزاق هاو به دستور شاه کشته شده یا دستگیر گردیدند را ذکر کند.

 

 

 

 

 

 

#

#

 

 

 

 

 

7.      آشنایی با مقاومت شهرهای ایران بعد ازشروع استبداد صغیر.

•         اولین شهری که بعد از به توپ بستن مجلس وتعطیلی آن اقدام به قیام کرد راذکر نماید.

•         نام شهرهایی کهبرای دفاع از مشروطیت بر ضد محمد علی شاه نیروهای خود را روانه تهران کردن بیان کند.

•         چگونگی از میان رفتن استبداد صغیر را بیان کند.

 

#

 

#

 

 

 

 

 

 

 

 

 

فعاليت معلم

رفتار فراگير

وسايل مورد نياز

شيوه تدريس

زمان لازم

 

فعاليت پيش از تدريس

سلام و احوالپرسي و حضور و غياب

o       ورود به كلاس و احوالپرسي از فراگيران

o       حضور وغياب دانش آموزان

o       رسيدگي به وضعيت غايبين جلسه قبل

o       توجه به وضعيت جسمي و روحي دانش آموزان

به معلم احترام مي گذارند . اعلام حضور مي نمايند. غائبين جلسه قبل مجوز دليل غيبت  را ارائه مي نمايند.

كاربرگ

 

5 دقيقه

 

ارزشيابي تشخيصي

•         آزمون مرحله اي :

-       معلم دانسته هاي قبلي دانش آموزان را ارزشيابي مي كند. سؤالات زير مطرح مي شود:منظور از مهاجرت صغری کدام حادثه تاریخی بود.؟

-       منظور از مهاجرت کبری کدام رویدادتاریخی بود؟

-       مهاجرین در جریان مهاجرتها چه خواسته هایی داشتند؟

-       مظفرالدین شاه در راستای خواسته های مشروطه خواهان چه کرد؟

-       عین الدوله که بود؟

-       علاالدوله که بود؟

-       معلم از یکی از دانش آموزان می خواهدجمع بندی کوتاهی از درس قبل دشته باشد..

فراگيران به صورت داوطلب و يا با انتخاب معلم پرسش ها را پاسخ مي دهند.

نوشتن سؤال روي تابلو

پرسش و پاسخ به صورت شفاهي يا كتبي

10دقيقه

 

 

 

•         پيش آزمون :

-       معلم براي جلب توجه فراگيران و ورود به درس جديد پرسش هاي زير را مطرح مي كند:

-       آیا می توان گفت مهاجرتها عامل مستقیم قبول مشروطیت توسط مظفرالدین شاه بود؟

-       بنظر شما اگر جای مظفرالدین شاه پسرش محمد علی شاه حکومت داشت بازهم به مشروطیت پیروز می شد؟

بحث و گفتگوي فراگيران

چيكده ي نظرات روي تابلو نوشته مي شود.

پرسش و پاسخ (شفاهي)

5 دقيقه

 

 

آماده سازي و ايجاد انگيزه

•         معلم با نشان دادن تصاویر محمد علی شاه و.مجلس وطرح پرسش از فرا گیران میخواهددر باره آن تصاویر ابراز نظر کنند.

•         بنظر شما چرا محمد علی شاه مجلس را به توپ بست؟

مشاهده

 

 

 

 

پاسخ گويي

تصوير

نوشتن روي تابلو

بارش مغزي و پرسش و پاسخ

10 دقيقه

 

فعاليت هاي حين تدريس

ارائه درس جديد

مرحله ي اول:

معلمموضوع درس امروز اقدامات محمد علی شاه وپیآمدهای آن است با دیدن تصاویر شاه ومجلس متوجه نیات شاه شدید.پس حوادثی که در این راستا قرار دارد را بصورت ایفای نقش ادامه میدهیم

به دقت گوش مي دهند.

 

سخنراني

مرحله اول 5 دقيقه

 

 

 

مرحله دوم:

گزينش دو دانش آموز كه متن هاي آماده شده و وظايف هر كدام در نقش سرباز1 و سرباز 2 در اختيار آنها گذاشته مي شود.

دو نفر از دانش آموزان خارج از كلاس براي ايفاي نقش آماده مي شوند. بقيه دانش آموزان صفحه  را مطالعه مي كنند.

كتاب تاريخ

 

مرحله دوم و سوم، 5 دقيقه

 

مرحله سوم:

تنظيم صحنه ، جايگاه سربازها و توضيح درباره ي چگونگي قرائت متن

 

ارائه  دو صورتك كه پشت آنها متن ها نوشته شده است.

 

 

مرحله چهارم:

آماده كردن مشاهده گران:

معلم دانش آموزان را به دقت در مشاهده ي نمايش دعوت مي كند كه در پايان نمايش بتوانند در مورد محتواي درس بحث و گفتگو نمايند.

 

 

 

مرحله چهارم و پنجم 12 دقيقه

 

مرحله پنجم:

اجراي نمايش

متن نمايش ضميمه است.

اجراي نمايش و مشاهده

 

 

 

مرحله ششم:

-       بحث و تبادل نظر فراگيران درباره ي درس كه به صورت ايفاي نقش ارائه شد.

-       جمع بندي فشرده توسط معلم

بحث و تبادل نظر

 

ايفاي نقش

سخنراني

مرحله ششم 7دقيقه

 

 

 

مرحله هفتم:

-       معلم براي آماده سازي ادامه ي درس سؤالاتي مطرح مي كند كه عبارتند از:

حدس مي زنيد كه تشكيل اولين مجلس شورا در ايران مربوط به چه زماني است؟

-بنظر شما غیر از وابستگی شاه به روسیه چه عامل دیگری او را وادار به مخالفت با مشروطیت کرد؟

-معلم:دانش آموزان در نمایش بعدی به نکات زی توجه فرمایید.

1-چگونگی تدوین قانون اساسی

2-مهمترین مشکلات ومعایب قانون اساسی در آن زمان

3-سپس سه نفر را برای ایفای نقش محمد علی شاه مشاور 1 ومشاور 2 انتخاب می کند .

متن نمایش ضمیمه می باشد.

.

گوش دادن

 

 

 

 

 

 

 

 

سه نفر خارج از كلاس آماده شوند.

ديگر دانش آموزان صفحه  را مطالعه مي كنند.

روي تابلو نوشته مي شود.

 

 

 

 

 

ارائه صورتكهاي مظفرالدين شاه و مشاور يك و مشاور دو كه پشت آن متن ها نوشته شده است.

ايفاي نقش

مرحله هفتم 10 دقيقه

 

 

 

مرحله هشتم:

معلم به روش سخنراني توضيحاتي را پيرامون چگونگي برخورد مستبدانه محمد علي شاه و به توپ بستن مجلس و قيام مردم شهرها ارائه مي كند.سپس به فرار شاه وپناه بردن به سفارت روس اشاره می کند.

 

 

سخنراني و پرسش و پاسخ

مرحله هشتم 10 دقيقه

 

فعاليت بعد از تدريس

جمع بندي و ارزشيابي پاياني

معلم از دانش آموزان مي خواهد كه با توجه به آنچه از نمايش ديده اند يا از توضيحات معلم فراگرفته اند، به پرسش هاي زير به صورت بحث آزاد پاسخ دهند:

-علت به توپ بستن مجلس چه بود؟

استبداد صغیر چگونه آغاز شد.؟سرانجام محمد علی شاه چه شد

-معلم توضیحات دانش آموزان راخلاصه وار روی تابلو می نویسد.

بحث و گفتگو

روي تابلو نوشته مي شود.

پرسش و پاسخ

بحث و گفتگو

8 دقيقه

 

 

تعيين تكليف

-       درباره  ی استبداد صغیر مطلب تهيه كنيد.

-       چند منبع درباره ي انقلاب مشروطه دركلاس معرفي كنيد.

يادداشت كردن

 

 

3 دقيقه

 

 


متن نمایش طرح درس تاریخ معاصر ایفای نقش (به توپ بسته شدن مجلس وآغاز استبداد صغیر)

/يك صندلي در وسط  محمد علی شاه به روي آن نشسته دو مشاور يا وزير در طرف چپ و راست به حالت تعظيم ايستاده اند/

شاه

امین السلطان هم کاری از پیش نبرد وترور شد.

مشاور1

.قربان مرحمت فرمایید اقدام عجل انجام شو.

 

مشاور2

بله قربان فکر خوبی است.

شاه

نظر شما دراین مورد چیست من که فکرم بجایی نمی رسد.

مشاور 1

قربانت گردم تبلیغات سفارت بریتانیا بروخامت اوضاع دامن زده است.

شاه

دنبال بهانه می گردم همینجوری که نمیشه اقدام کرد.

مشاوره2

فدایت گردم یک ترور ساختگی ترتیب میدهیم وآن وقت ایشان را گوشمالی میدهیم.

شاه

بله فکر خوبیست باید با سفارت روس ولیاخوف موضوع را در میان بگذارم.

مشاور1

فدایت..نیت شما خیر است حتما نتیجه میدهد.

شاه

شاه ترتیب ملاقات با لیاخوف وسفارت روس را بدهید .

مشاور 1

چشم امر اعلیحضرت فی افور انجام خواهد شد.

شاه

بنظرشما ابتدا چه اشخاصی را گوشمالی دهیم.

مشاور1

بنظر حقیر ابتدا طباطبایی وسپس بهبهانی را باد از میان مردم دورکرد.البته آسیبی به ایشان نرسد تاسبب شورش مردم نگردد.

 

 

شاه

چاره ای نیست حتما اینکار را خواهیم نمود.

 

 

مشاور2

قربان بنده معتقدم به جهانگیر خان وملک المتکلمین نباید رحم کرد

 

 

شاه         ترتیب اینکار را خواهیم داد.

 

وبه این ترتیب بود که شاه با بهانه ترور ساختگی دستور به توپ بستن مجلس رادر تیر ماه 1287 ه ش صادر کردو به دستور وی لیاخوف روسی و قزاقها جهانگیرخان شیرازی (صوراسرافیل)وملک ا لمتکلمین را کشته وآیت الله طباطبایی وایت الله بهبهانی را تبعید نمودند وبا بسته شدن مجلس دوره ای در تاریخ معاصر شروع گردید که به استبداد صغیر مشهور می باشد.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

سرباز1

سرباز 2

سرباز1

 

 

         (متن نمایشی در خصوص تدوین متمم قانون اساسی)

 

 

درباره قانون اساسی چیزی نشنیده ای.

با نگاهی به اطراف میگن 51 اصل داره اما ضعف های درش هست.

عجب خوب حالا ضعف هاش چه بوده.

سرباز2

سرباز1

 

گویا درمورد وظایف مردم ووظایف دولت ونمایندگان  چیز خاصی نوشته نشده است.

پس لازم است تکلمه ای (متممی) به آن اضافه گردد.

سرباز2

سرباز ا

سرباز2

سرباز1

 

آری گویا کمیسیونی مرکب از شش نماینده برای تدوین قانون اساسی تشکیل شده.

تدوین شده؟.

بلی کارتدوین به اتمام رسیده وبه تصویب هم رسیده است.

اینکه خوب است ولی شاه هم باید اونو قبول کنه .

سرباز2

 

سرباز 1

سرباز2

البته چیزای جالبی در متمم وجود داره از جمله وجود 5مجتهد در مجلس تا قوانین خلاف شرع تصویب نگردد.

باید مردم وعلماء در بیرون ازمجلس ازش حمایت کنند .پیشنهاد چه کسی بوده؟

شیخ فضل الله

سرباز1

سرباز 2

شاه هیچ وقت امضاءش نمی کنه .

معلومه چون قدرت شاه را محدود میکنه.

سرباز1

بنظرت آخرش چه میشه ؟

فکر کنم در نهایت شاه تسلیم خواسته مجلس بشود.

 

سرباز1

 

سرباز 2

 

 

 

 

وبه این ترتیب هر دو نفر سرباز از صحنه خارج می شوند.ونمایش به پایان می رسد.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

من هم با شما موافق هستم.

 

بهتر است فعلا صبر پیشه کنیم تا ببینیم چه می شود.

 

 

 

+ نوشته شده در  چهارشنبه بیست و نهم دی 1389ساعت 23:24  توسط مدرسان تاریخ  | 

نقد درس دهم تاریخ ایران و جهان 1

: گروه تاریخ اسلام آباد غرب – علی حیاتی                  بهمن 1389 

                                                                   طلوع اسلام

 

این درس ظهور اسلام در شبه جزیره عربستان را به عنوان مبنای ایجاد تحول در سرزمین های مجاور و سراسر

جهان مورد بررسی قرار داده وسپس شکل گیری دعوت رسول خدا (ص)در مکه تا زمان هجرت ایشان به مدینه

را بیان می کند در همان نگاه اول چند نکته را از نظر دور نگاه داشته است که عبارتند از :1- عدم ارتباط منطقی

اعراب با همسایگان.2-نداشتن پیشینه فرهنگی مناسب توسط اعراب 3-غالب بودن باورهای سنتی وقبیله ای

بر اخلاقیات وزندگی اجتماعی ساکنان بومی .

در جایی دیگر نویسنده این بخش از کتاب به نبردها ودرگیری های کوچک وبزرگ میان قبا یل عرب منطقه اشاره

می کند بدون اینکه علت درگیری ها را بیان نماید .زیرا امروز هم که ادعای مدنیت را داریم هنوز هم بر سر نکات

مورد اختلاف گروههای گوناگون اختلافاتی بوجود می آید که گاه با تنزل اخلاقیات وفرسایش مدنیت همراه است

در قسمت یک (توضیح)به کشته شدگان بی گناه اشاره می کند که دراین مورد باید متذکر گردید کشتار بی گناهان در تمام دوران زندگی بشر  وجود داشته  و وجود خواهد داشت و  این مسئله خاص شبه جزیره عربستان

نمی باشد .

در بخش ادیان به اهمیت مکه بواسطه وجود کعبه ومرکزیت این شهر بعنوان یک کانون بزرگ تجاری اشاره گردیده

است.اما درخصوص اینکه صرفا حنفا در آنجا عبادت نکرده بلکه پیروان ادیان دیگر همچون مسیحی .یهودی برای کعبه احترام قائل بوده اند نشده است .زیرا با توجه به منابع تاریخی گروهی از مسیحیان تصاویری از مریم مقدس

را در گوشه ای از کعبه نقاشی کرده وهندیان نیز حجر الا سود را سنگ سیاه آسمانی می دانستند که مرکز اولیه آن هند بوده است واز آنجا به مکه آورده شده است.و لذا برای کعبه وشهر مکه احترام قائل بودند.

از نکات دیگر عدم اشاره مولف این درس به اهداف سپاه ابرهه ونیت اصلی آنان از تخریب کعبه می باشد.در صفحه 93در بخش جدول که اجداد پیامبر را معرفی می کند به اصلی ترین آنها یعنی (فهر )هرگز اشاره نشده است.زیرا این شخص همانقدر اهمیت دارد که پیامبر در جریان سفر به طائف هنگام معرفی خود خویشتن را از فرزندزادگان (فهر ) می داند .در همان جا هنگامیکه از بهبود وضع اغنیا و رنج فقرا بحث می کنداز عدالت اجتماعی سخن بمیان می آورد که بهتر بود که بجای عدالت از رقابت سخن گوید که همان رقابت باعث ایجاد فواصل شدید طبقاتی ونارضایتی طبقات پایین جامعه می شد.

در باره پیمان حلف الفضول نیز باید متذکر شد که در منزل عبد الله بن جدعان برای دفاع از مظلومان وستمدیدگان  شکل کرفت یعنی در زمان 20 سالگی پیامبر خدا.واین پیمان ربطی به فقرا وضعیفان نداشت که نویسنده مطلب

آن را پیمان دفاع  از ضعیفان  معرفی  نموده  است . شاید هم منظور ایشان از ضعفا  همان ستمدیده گان باشد.

در جای دیگر که به عبادت پیامبر در غار حرا اشاره می کند می توانست برای فهم بهتر مطلب توسط دانش آموزان به مسئله ((تحنث ))نیز می پرداخت.

در صفحه 95 در بخش مها جرت به حبشه دلیل عدم تحویل مسلمین به عمروعاص را باورهای توحیدی پناهندگان

می داند حال دانش آموز از کجا بداند که چگونه نجاشی از این باورها در میان مسلمانان اولیه آگاه بود لذا بهتر بود که به اقدامات جعفر بن ابیطالب وتلاوت آیاتی از سوره مریم توسط خود وی نیز توجه خاصی می نمود.که نجاشی را تحت تاثیر قرار داد.

در پایان  همان درس زمانیکه به توطئه قتل پیامبر می پردازد نیکو تر آن بود که نظرات مخا لفان رسول خدا را بصورت خلاصه بیان می کرد از سوی دیگر چگونگی هماهنگی پیامبر خدا با علی ع در جریان لیله المبیت و نحوه خروج پیامبر همرا ه ابوبکر بن ابی قحافه ونقش مولی علی  ع در حرکت رسول خدا و حرکت ایشان به مکه را مورد توجه بیشتری قرار می داد.

 

 

با تشکر ( علی حیاتی سرگروه تاریخ اسلام آباد غرب)

09183578955

 

 

 

 

 

 

 

 

 

+ نوشته شده در  چهارشنبه بیست و نهم دی 1389ساعت 23:20  توسط مدرسان تاریخ  | 

                                                        به نام خدا                   گروه تاریخ اسلام آباد غرب

                                                                                                          ( علی حیاتی )

تحلیلی جامع از وضعیت آموزشی درس تاریخ ایران وجهان 2

باتوجه به افت تحصیلی سالانه تعداد زیاد دانش آموزان در درس تاریخ ایران وجهان 2 شایسته    است در این خصوص نکاتی   را متذکر شویم  .باشد که راهگشای بخشی از مشکلات  بوجود آمده باشد :

 

1-مطالب بیان شده در کتاب برای دانش آموزان تا حدودی بحث بر انگیز می باشد برای نمونه در صفحه 9کتاب هنگامی که به دگرگونی های اساسی که موجب تحول در سیر مطالعات تاریخی شد می پردازد وبه نقش آثار روم ویونان وتاثیر آنها برآن تحول اشاره می کند مشخص نمی نماید که این آثار فرهنگی و تمدنی چگونه مبنای تحولات جدید قرار گرفت.و ایشان صرفا دلیل خود را چنین بیان می کند:((در قرون وسطی به آن دوران ها بصورت اعصار شرک وبت پرستی می نگریستند)).بنا براین مولف تنها جنبه دینی را مد نظر قرار میدهد وبه دیدگاهها تفکرات .مسایل اجتماعی و..........آن دوران توجه ندارد.

 

2-از دیگر معایب این کتاب عدم توجه جدی به دلایل شکل گیری انقلابات مهم در جهان می باشد وبراحتی از ریشه های اصلی ایجاد انقلاب در فرانسه وروسیه و حتی امریکا عبور میکند وتنها یک سری دلایل تقریبا مشابه را مد نظر قرار میدهد و دانش آموز را در زمینه تحلیل و کاربرد با مشکل مواجه می کند.

3-در بخش 4 کتاب ارتباط ایران با عثمانی وهند را بسیار سطحی مورد بررسی قرار داده است در حالیکه از گذشته دور تا کنون ارتباط عمیقی از لحاظ فرهنگی .ساسی واجتماعی میان این کشورها وجود داشته است تا جاییکه فرهنگ وزبان فارسی و دین اسلام از طریق ایران در آن مناطق نفوذ کرده وریشه دوانده است.

 

4-در این کتاب کمتر به اقیانوسیه واسترالیا اشاره شده وحتی از ارائه مطالب بخصوص در دوره معاصر در آسیای میانه که آبستن حوادث مهمی بوده است خودداری نموده است.

 

5- ناتوان جلوه دادن حکومت قاجار با توجه به شرایط سیاسی حکومت آنان بدون آنکه به خرابکاری های ناشی از زوال حکومت صفویه.افشار وزند اشاره شود تا حدودی بی انصافی می باشد.که البته شکی در ناتوانی قاجارها نیست اما بهتر بود خرابی های مملکت در دوره قاجار را تا حدی با اوضاع وخامت    با رحکومت های قبل نیز مرتبط می نمود.

 

معایب:عدم تحلیل مناسب در فصول بیست ویک تا بیت وپنج کتاب که نشان دهنده ناتوانی نویسنده در ارائه مطالب تاریخی می باشد شاید حاکی از عدم تخصص مولف ونداشتن تحصیلات آکادمی در این رشته توسط وی می باشد .وبه همین دلیل نمی تواند راهگشای مشکلات دانش آموزان در باره  چگونگی سرنگونی حکومت پهلوی و شکل گیری انقلاب شکوهمند مان گردد.

محاسن:ارتباط مناسب مطالب این کتاب با تاریخ ایران وجهان 1

-پیوستگی مطالب تاریخی ایران از زمان صفویه ببعد

-سادگی مطالب بیان شده توسط مولف که به درک بهتر موضوع توسط دانش آموز کمک می کند.

-عدم توجه مولفین به مسائل حاشیه ای تاری

-ارتباط هارمونی وکرونولوژیکی حوادث تاریخی اروپا .افریقا وامریکا از رنسانس تا جهان معاصر. پیشنهادات:پیشنهاد می شود ساعات اختصاص یافته به تدریس کتاب افزایش یابد

-پیشنهاد می گرددتاریخ ایران وتاریخ جهان بصورت دو درس مجزا تدریس گردد

-پیشنهاد می شود مطالب تاریخ معاصر بصورت تحلیلی ووسیعتری که متکی بر اسناد ودلایل متقن باشد ارائه گردد.

-پیشنهاد می گردد در تدوین کتاب از افراد متخصص وصاحب فن در علم تاریخ استفاده گردد نه از افرادی که از علم تاریخ فقط محفوظات آن را از بر کرده وبصورت شخصی به نوشتن  مبادت می نمایند.

 

 

با تشکر وسپاس فراوان –سرگروه تاریخ اسلام آباد غرب علی حیاتی

09183578955

 

+ نوشته شده در  چهارشنبه بیست و نهم دی 1389ساعت 23:18  توسط مدرسان تاریخ  | 

                                                           به نام خدا

گزارش عملکرد نیمسال اول گروه تاریخ اسلام آباد غرب     دی ماه 1389

احتراما گزارش عملکرد گروه تاریخ اسلام آباد غرب از آغاز سال تحصیلی 90-89 تا پایان دی ماه 1389 بشرح ذیل ارائه می گردد.:

1-تلاش وهمکاری با آموزس متوسطه به منظور سازماندهی دبیران گروه تاریخ در ابتدای سال تحصیلی 90-89

2-بازدید از مراکز آموزشی به منظور تبادل نظر با همکاران ورفع مشکلات دانش آموزان ودبیران (تصویر شرح بازدیدها ضمیمه می باشد).

3-نقد ارائه میانگین دروس تاریخ مقاطع مختلف متوسطه اسلام آباد غرب وارائه پیشنهاد وراه حل(تصویر نقد ضمیمه می باشد).

4-تهیه وبلاگ گروه برای استفاده همکاران ودانش آموزان وارسال آدرس آن به استان طی نامه شماره 470/23259 مورخ 6/9/1389(تصویر نامه ضمیمه می باشد).

5-طرح پیشنهاد به گروههای آموزشی  در تاریخ 13/9/1389جهت بهبود کیفیت آموزشی(متن پیشنهاد ضمیمه می باشد).

6-تهیه سوالات فرا دانشی درس تاریخ ایران وجهان 2 که طبق جدول زمانی گروه متعاقبا ارسال خواهد شد.

7-معرفی برادر علی تدرو جهت شرکت در امتحان المپیاد علمی دبیران تاریخ بصورت onlin طی نامه شماره470/2777 مورخ9/10/1389(تصویر ضمیمه می باشد).

8-برگزاری جلسه آموزشی گروه تاریخ در 13/7/1389وتهیه گواهی حضور در جلسه برای همکاران (متن صورتجلسه ضمیمه می باشد).

9-ارسال یک نسخه طرح درس روزانه به مدارس جهت استفاده همکاران بر اساس ردیف 5 برنامه عملیاتی گروه آموزشی تاریخ استان طی شماره470/28476 مورخ27/10/89 (ضمیمه می باشد).

10-ارسال یک نسخه روش تدریس پیش سازمان دهنده به استان بر اساس ردیف 6 برنامه عملیاتی گروه آموزشی تاریخ استان طبق نامه شماره ........470/29493...........مورخ 28/10/1389.............( همراه cd  ضمیمه می باشد).

11-نقد وبررسی درس 10 تاریخ ایران وجهان 1 بر اساس ردیف 10 برنامه عملیا تی گروه تاریخ استان وارسال آن به استان طی نامه شماره.......470/28474..........مورخ ..27/10/89............(همراهcd  ضمیمه می باشد ).

12-ارسال بارم بندی کتاب تاریخ معاصر به مدارس برای استفاده همکاران  گروه تاریخ.

13-توزیع cd  های ارسالی از گروه تاریخ استان به مدارس برای استفاده همکاران گروه تاریخ.

14-شرکت سرگروه تاریخ در جلسات برگزاری آموزش وبلاگ نویسی در 10/10/89 و17/10/89

15- بازدیداز حوزه های امتحانات داخلی دبیرستان دخترانه شاهد در تاریخ 14/10/ 1389ودبیرستان پسرانه شاهد امام حسین در تاریخ 19/10/ 1389شهر اسلام آباد غرب  بر اساس مچوز اداره آموزش وپرورش توسط سرگروه تاریخ و تهیه گزارش از آن بازدید .

16-ارسال یک نسخه از تحلیل جامع آموزشی درس تاریخ ایران وجهان 2 بر اساس ردیف 18 برنامه عملیا تی استان طی نامه شماره.....470/28472...................مورخ ..27/10/89................(cdو یک نسخه از تحلیل جامع آموزشی ضمیمه می باشد).

 

 

با تشکر سرگروه آموزشی تاریخ اسلام آباد غرب :علی حیاتی

 

+ نوشته شده در  چهارشنبه بیست و نهم دی 1389ساعت 23:10  توسط مدرسان تاریخ  | 

 

تقدس عدد هفت در آئین مهر پرستی
قداست اعداد در بیشتر ادیان کهن به چشم می خورد. در میترائیسم عدد «هفت» مقدس است: هفت طبقه زمین، هفت مقام، هفت سیاره و در معبد هفت طاقچه، هفت در و ... «پیر» عالی ترین مقام و منصب در آئین «میترا» و نماینده وی در روی زمین است. آنان ... ماه و آتش و زمین و باد و آب را بسیار محترم می داشتند. به هر حال عدد هفت در آئین مهر پرستی مقدس است. درجات هفتگانه مهرپرستی به قرار زیر بود:
1- کلاغ منسوب به عطارد 2- همسر منسوب به زهره 3- سرباز منسوب به مریخ 4- شیر منسوب به مشتری 5- پارسا منسوب به قمر 6- پیک خورشید منسوب به مهرپیما 7- پیر مرشد منسوب به زحل
جوانان تازه وارد به پیشگاه میترا معرفی شده و به درجه نخست از این هفت مرتبه دست می یافتند و تحت تعالیم روحانیون سعی در رسیدن به سایر درجات داشتند.

آزمایش های مهر پرستان
چشمان نو آموز را میبستند مهیار نو آموز را به جلو میراند سپس ناگهان او را هل میداد و شخص دیگری قبل از زمین خوردن اورا در آغوش میگرفت که به این شخص ناجی گفته میشد.در منابعی گفته شده که مچ دو دست نوچه را با روده مرغ میبستند سپس آنها را درون برکه آبی میانداختند شخصی با شمشیر روده را پاره میکرد که همان ناجی بود. ترساندن نوچه، خوابیدن در قبر، شنای طولانی، مبارزه با گاو، گرسنگی طولانی، ماندن در آب یخ زده، روزه داری از دیگر آزمایش ها بوده است. به قولی نوچه باید چهل آزمایش را پشت سر می گذاشت تا به سلک مهریان در آید. باد از انجام این آزمیش ها نوچه درون آب میرفت و هنگام بیرون آمدن میگفتند که حیات دوباره پیدا کرده است. سپس قسم میخورد و خالکوبی میکرد. هنگام قسم خوردن نوچه دست راست را بلند میکرد. و اینگونه شخصی میتوانست به آیین مهر در آید. مهرپرستان در هنگامی که در مهرابه جمع میشدند گاوی را قربانی میکردند. گوشت این حیوان را کباب میکردند و خون آن را در جامی در زیر مهراب میریختند. این خون را با شیره هوم و شراب مخلوط میکردند و به آن آب حیات میگفتند. این آب مقدس را در جام های مخصوص به نام دوستکامی میریختند. و حاضران آن را به همراه کباب و نان میخوردند. سپس سرودهایی در سپاس از مهر می خوانده اند. در مهرابه ها شمع و آتش روشن میکردند که نماد مهر بود.

مهرابه ها در آیین مهرپرستی
به پرستشگاه های مهرپرستان مهرابه گفته می شود. که از مهر آبه ساخته شده است. آبه به معنی جای گود است .ساختمان مهرابه ها از یک ورودی سپس دهلیز درونی که به سه راهرو منتهی میشد تشکیل شده است. تالار روبرویی بزرگ بوده و تالار اصلی معبد بوده است. دو راهرویی که در سمت چپ و راست قرار داشتند تنگتر بوده و سقف آن هم کوتاهتر است.مهراب بالای تالار اصلی قرار میگرفت و عبارت است از گودی اندکی در دیوارکه نقش مهر (و گاهی مجسمه او) در حال کشتن گاو در آن دیده میشد دو مهربان نیز در دو سوی او دیده میشدند. در دو طرف تالار اصلی نیمکتهایی سنگی قرار میدادند. روشنی مهرابه از روزنه های کوچک سقف و یا پنجره های باریک تامین میشد، به طوری که فضای مهرابه تقریبا تاریک بود. و این برای آن بود که حالت اصلی غار حفظ شود.

نمادهای آئین مهر پرستی
نمادهای آئین مهر پرستی عبارت است از:
1- صلیب: علامت صلیب از علائم مهر پرستان است. مهریان به صلیب شکسته نیز به نام چرخ خورشید احترام میگذاشتند. این نماد نشانه چرخ خورشید است.
2- درخت کاج: در میان مهر پرستان به درخت کاج اهمیت به سزایی داده میشود
3- ناقوس: در آیین مهرپرستی از ناقوس استفاده می شده که در کلیسا نیز این موضوع دیده می شود.

گردونه مهر یا گردونه خورشید که به چلیپای شکسته یا همان صلیب شکسته نیز مشهور است، نماد و نشان واره بسیار کهنسالی ست که آن را به قوم آریا و سرزمین ایران نسبت می دهند، هرچند که یافته های باستان شناسی در زمینه ی پیشینه ی گردونه ی مهر بسیار اندک و تفسیر پیرامون آن بسیار دشوار است، اما از همین یافته های نادر باستان شناسی می توان چنین برداشت کرد که گردونه ی مهر نمادی مختص ایرانیان باستان بوده و به احتمال قریب به یقین، این نشانواره از نمادهای آیین مهری یا میتراییسم بوده است. آیینی که پیش از ظهور زرتشت در ایران رواج داشته و پس از تولد دین زرتشت نیز همچنان موقعیت خود را حفظ نمود و در دین زرتشتی نیز نفوذ یافت و بعدها (حدودا در سده یکم پیش از میلاد ) به غرب آسیای صغیر گسترش یافت. خصوصا ورود آیین مهر به روم و اروپا کاملا محسوس است، چنانکه دستاوردهای باستان شناسی در این زمینه این امر را تأکید می کنند. البته این در حالی است که پس از قدرت یافتن مسیحیت در اروپا و رقابت سرسختانه ی دین مسیحیت با آیین مهر پرستی، سرانجام مسیحیت در اواخر قرن چهارم میلادی بر دین میتراییسم چیره شده و در این میان آثار باستانی مهری بسیاری توسط مسیحیان نابود شده و یا تغییر شکل یافتند. گرامی داشت نماد گردونه مهر، ریشه ای بس کهن دارد. گروهی از محققان بر این باورند که این نشانواره نمادی از خورشید است که به مرور تغییر شکل داده شده. گروهی نیز بر این باورند که در جامعه های آغازین، مردم به نماد چلیپا چون مظهر آتش، احترام می گذاشتند و این نماد، نقشی از ابزار ابتدایی برای بدست آوردن آتش بود. ذکر یک تاریخ و مفهوم دقیق و حتی ذکر یک تاریخ حدودی پیرامون زمان پیدایش گردونه ی مهر بسیار دشوار و دور از دست است. این امر دلایل گوناگون دارد. یافته های باستان شناسی پیرامون گردونه ی مهر، هر چند که اصالت آن را به سرزمین ایران نسبت می دهند اما در بسیاری از نقاط جهان و با قدمتی بسیار دور نیز مشاهده می شوند. در بسیاری از تمدن های باستانی کهن، این نماد مشهود است و نیز در سرزمین های بسیار دور نیز مشاهده شده. علاوه بر آن یکی از دلایل آنکه مفهوم گردونه ی مهر به درستی در متون و لوح های باستانی ذکر نشده آن است که آیین مهر، آیینی بسیار راز آمیز بوده و پیروان آن، مفاهیم آیینی را به صورت یک راز به نسل های بعدی منتقل می کردند. از این رو نه تنها مفهوم گردونه ی مهر، بلکه بسیاری از آداب و رسوم و باورهای مهری (میترایی) نیز در پرده ای از ابهام نهفته است و معدود اطلاعاتی که امروزه در دست است از تفسیر تصاویر به جای مانده بر مهرابه های میترایی و مختصر متون قدیمی به جای مانده استخراج شده. این در حالی ست که بسیاری از مسیحیان و مخالفان آیین مهر در اروپا، علاوه بر تخریب و نابودی آثار مهری، متون مهری کاذب و دروغینی نیز بر جای گذاشتند تا وجهه ی دین مهری را در نزد عوام و آیندگان خدشه دار جلوه کنند. آنچه در میان تفاسیر مختلف پیرامون معنا و مفهوم گردونه ی مهر مورد توجه می نماید علاوه بر مفهوم نماد خورشید، مهر و آتش، اشاره ی این گردونه به آخشیج های چهارگانه است که ممکن است نشانواره ی گردونه ی مهر به معنای آن باشد.

آثار آیین مهر در زندگی مردم آن زمان
آگاهی در این باره را بایستی از اوستا کسب کرد. در آغاز «مهریشت» به عظمت دیرین و مقام بعدی مهر که در مقام به گفته ی اهورامزدا مطابق با خود اوست، بر می خوریم. شاید بر همین مبنا بوده باشد که اردشیر دوم و سوم نام مهر و اهورامزدا را در یک ردیف آورده اند. آن گاه به مبدای می رسیم که کیفر دهنده ی سخت و بی گذشت پیمان شکنان می باشد. یعنی مهر دروج، و مهر دروج کسی است که به نام مهر و میانجی شناختن وی، پیمان و عهد با کسی منعقد کرده و پس از آن پیمان شکنی کند. این کسان توسط خداوندگار میترا به سختی مجازات می شوند. اما پاداش نیز می دهد، پاداش به کسانی که دروغ نگویند، پیمان شکنی نکنند و این چنین کسانی ار فرزندهای شایسته می بخشاید. مردمی که به شهرنشینی روی آورده اند، در طلب خان و مان و آسایش و راحت می باشند، و مهر نیز به نیک گرایان بخشنده ی خوشی، آسایش و خان و مان است. مهر آن کسی است که با هزار گوش و هزار چشم هموراه بیدار و مترصد اعمال مردمان است. مهر در میدان و صحنه ی نبرد، آن جنگجویانی را ظفر و پیروزی می بخشاید که از مؤمنان به او باشند، راست گرای، پیمان دار، درست کار و وارسته باشند. از برای مهر تفاوتی در درجات و مقام اشخاص نیست و از بزرگ و کوچک، بلند مرتبه و کوچک مرتبه نمی توانند به او دروغ بگویند، و هر گاه کسی به دروغ گرایید و پیمان شکست به زودی به کیفرش می رساند. به همین سبب است که آریاییها این چنین به مهر گرایش دارند. مهر مظهر حفظ قانون است، نظم و قانونی که از برای یک جامعه شهری بسی لازم است و قوامش بدان وابسته می باشد. بزرگ ترین کار مهر که نظارت کامل به عهد و پیمان و پیمان داری است، سبب شد که طبقه ی جنگجویان و پیکاریان به او سخت دل بسته شدند، آنچه که سربازان را به فرماندهان وابسته می سازد، حفظ سوگند و نگاهداری پیمان است به همراه نظم و انضباط، و مهر نیز خدای حافظ این اصول است. به همین جهت بود که مدتهایی بعد سربازان رومی که در آسیای کوچک با میترا آشنا شدند سخت به او دل بسته و آیین میتراپرستی را که با بسیاری از عناصر دیگر چون سلحشوری و عیاری آمیخته شده بود در روم و قسمت اعظم اروپا و آسیا و شمال آفریقا رواج دادند.

نشانه های مهر پرستی در عزاداری
یکی از نشانه های جالب به جای مانده از این تمدن آیین های سوگواری است. در این آیین های سوگواری و شیوه های برگزاری و زمان و مدت آن، همگونی بسیار زیادی می توان دید، البته آیین های سوگواری در فلات ایران فقط به همین خلاصه نمی شود. در سمت دیگر ایران یعنی جنوب شرقی هم آیین های دیگری وجود دارد. همچنین در شمال شرقی ایران نشانه های زیادی از آیین های سوگ سیاوش هست مثلا در شمال بخارا آیین هایی هست که در تاریخ بخارا که ابوبکر محمد بن جعفر نرشخی، یک هزار سال پیش آن را مکتوب کرده است، عنوان شده و اطلاعاتی را پیش روی ما می گذارد که این آیین ها از ۳ هزار سال پیش مرسوم بوده است.آیین های سوگ سیاوش که در تمام ایران چیزهایی از آن به جا مانده است باز هم مشترکات فراوانی با آیین عزاداری محرم دارد. یکی از آیین های به جا مانده از سوگ سیاوش «چمر» در میان لرها و بختیاری هاست که معمولا در سوگ یک جوان بزرگ و رشید و اشخاص مهم برگزار می شود. سوگواری هایی هم وجود دارد به نام «آیین مهر» که به آیین مهری در ایران مربوط می شود، آیین های مهری بعدها که از ایران به امپراطوری رم رفت بشدت در آن جا رواج پیدا کرد و در مراکز و معابد مهری رشد کرد. آیین های سوگواری به نام مصیبت مهر در آن جا اجرا می شد و بعدها که رومی ها آیین های مسیحی را پذیرفتند، بسیاری از مراسم و آداب و سنن مهری در قالب دین جدید مسیحیت مطرح شد، از جمله مراسم مصیبت مسیح که هنوز هم در اروپا، در برخی نقاط، کمابیش رواج دارد و دنباله مراسم مصیبت مهر است که ریشه های آن در ایران است.
در واقع ظرف آیین های سوگواری در ایران وجود داشته است.. بعدها که حادثه شهادت امام حسین علیه السلام در کربلا اتفاق می افتد، فصل جدیدی در آیین های سوگواری در ایران باز می شود و در واقع آیین های جدیدی در قالب سنت ها و سوگ های ایرانی ریخته می شود و طبیعی است که در شیوه ها و آیین های قبلی و بسیار گسترده تر از آنها در تمام سرزمین های ایران رواج پیدا می کند. مراسم ماه محرم در جاهایی برگزار می شود که در حوزه فرهنگ های ایرانی هستند، مانند لبنان، سوریه، هند و ترینیداد که فرهنگ ایرانی به قول چامسکی از سوی کارگران هندی در آنجا رواج پیدا کرده است. به هر حال منشأ تمام این مراسم، حوزه فرهنگی ایران است. شیوه های برگزاری مراسم ماه محرم بسیار متنوع و گوناگون هستند، مانند دسته گردانی، نخل گردانی و علم گردانی که همگی در قالب دسته گردانی برگزار می شوند

+ نوشته شده در  پنجشنبه بیست و پنجم آذر 1389ساعت 16:13  توسط مدرسان تاریخ  | 

ابوهریره
 
  ابوعبدالله یا عبدالرحمان‌بنعامر دَوسی از اصحاب مشهور پیامبر بود كه شخصیت روایی‌اش همواره مورد بحث بوده است. به‌رغم شهرت فراوانش در میان اصحاب، در ضبط نام و نسب او و پدرش چنان اختلافی در میان منابع وجود دارد كه گفته‌اند در فرهنگ اسلامی هیچ‌كس مانند او و پدرش در ضبط نام اختلاف نداشته‌اند. از نام او و پدرش در دورۀ جاهلیت و اسلام اثری یافت نشده از این‌رو همه او را با كنیه‌اش می‌شناسند. از نام‌های او در دوران جاهلی عبدشمس، عبدغنم میباشد. در دوران اسلامی عبدالله و عبدالرحمان شهرت بیشتری دارند. به گفتۀ خودش به‌سبب علاقۀ بسیار به گربه‌ها، پیامبر به او كینۀ باهویره داد.
   او در حدود بیست سال قبل از هجرت به دنیا آمده است. وی در زمانی كه اسلام آورد، به شدت فقیر بود تا جایی كه در بسیاری از منابع او را جزء اصحاب صفه گفته‌اند.
  در منابع آمده است كه در جنگ موته حضور داشته است. تا آخر عمر پیامبر، او جزء اصحاب صفه در مدینه باقی ماند و پس از پیامبر در دورۀ عمر به حكومت بحرین گمارده و پس از دو سال به اتهام سوء استفاده از بیت‌المال از حكومت عزل شد. در روزگار عثمان او به خاندان ابوالغاص و امویان علاقمند و به آن‌ها نزدیك گردید و چون به هنگام محاصرۀ خانۀ عثمان از او حمایت كرد و مورد احترام بنی‌امیه بود. مروان‌حكم هنگام حكومت بر مدینه در غیبت خود گاهی او را جانشین خود می‌ساخت.
  در روزگار علی (علیه‌السلام) جزء یاران معاویه شد و از یاری علی (علیه السلام) دست برداشت. او به زور از تمام مردم یمن و حجاز برای معاویه بیعت گرفت و معاویه پس از آن او را پیشوای نماز و حاكم مدینه كرد. در این ایام او به جعل احادیث بسیاری در فضل معاویه اقدام نمود و از این‌رو به ثروت و مقام والایی دست یافت.
   او بیش از صحابه دیگرحدیث نقل كرده و صحت احادیث او، با توجه به كوتاهی دورۀ مصاحبت او با پیامبر، مورد تردید واقع شده است. در ضمن بیش از هشتصد نفر از صحابه و تابعین از او حدیث نقل كرده‌اند. او از آغاز متهم به جعل و وضع احادیث به ویژه به نفع معاویه و ضد علی (علیه السلام) بود به طوری كه عایشه و عمر او را توثیق نمی‌كردند.
  عمر به خاطر افراط در نقل حدیث، او را تهدید به تبعید كرد و تازیانه زد و نكوهش كرد كه تو بسیار نقل حدیث می‌كنی و دربارۀ تو باید گفت كه بر پیامبر خدا دروغ می‌بندی. عایشه هم او را تكذیب می‌كرد و دروغ‌گو می‌خواند.
  ابوجعفر اسكافی معتزله گفته است:
 
«ابوهریره نزد ما غیر موثق بوده و روایاتش پذیرفته نیست زیرا عمر به او تازیانه زد و او را دروغ‌گو خطاب كرد. ده هزار درهم ربوده شده از بیت‌المال را از او گرفت و او را رسوا ساخت. و از حكومت بحرین بركنار كرد.»
 
  ابوحنیفه هم ابوهریره را به دلیل آن‌كه هر چه را كه می‌شنید بدون تأمل در معنا و تشخیص ناسخ و منسوخ آن روایت می‌كرد؛ غیرموثق می‌دانست.
ابن‌كثیر هم به نقل از بسربن سعید آورده كه ابوهریره هم از رسول خدا (ص) و هم از كعب الاحبار نقل كرده و گاهی حدیث پیغمبر را از كعب و حدیث كعب را از رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) روایت نموده است. ابوهریره گفتار كعب را برای مردم نقل می‌كرد و كعب گفتار ابوهریره را تصدیق می‌نمود و این‌گونه اسرائیلیات به گونه‌ای گفته می‌شد كه گویی از پیامبر (ص) نقل شده‌اند و بدین ترتیب ابوهریره و كعب در نشر این‌گونه خرافات در میان مسلمانان با یكدیگر هم‌دست بوده‌اند.
  احادیث او اصول و فروع دین را فرا گرفته و علمای مذهب اربعه و متكلمان آنان چون اشاعره و دیگران در بسیاری از احكام و قوانین الهی به آن احادیث استناد كرده‌اند.
  وی در سن 78 سالگی وفات یافت و ولیدبن عتبه بر او نماز خواند و در قبرستان بقیع مدینه دفن شد. ولیدبن عتبه مرگ او را به معاویه خبر داد و معاویه به جهت این‌كه او از یاران عثمان بود، توصیه به دستگیری بازماندگانش كرد.
 
 
منابع:
1) عسقلانی، ابن حجر؛ اصابة، بیروت، دارالجیل، 1412، چاپ اوّل، ج1، ص426
2) ابوریه، محمود؛ ابوهریره، مصر، دارالمعارف، چاپ سوم، ص50،51
3) ابن‌اثیر، علی‌بن محمد الجزری؛ اسدالغابة، بیروت، لبنان، دارالمعرفة، 1418، چاپ اوّل، ج5، ص120،121 ، 277
4) بلادزی، انساب‌الاشراف، دمشق، دارالیقظة العربیه، چاپ اوّل، ج5، ص73 5) دایرة المعارف بزرگ اسلام، تهران، مركز دایرة المعارف بزرگ اسلامی، چاپ اوّل، ج6، ص400-397
6) ابن سعد، طبقات‌الكبری، بیروت، لبنان، دارالكتب العلمیه، 1410، چاپ اوّل، ج2، ص277، ج4، ص294، 308-298
7) ابن ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، بیروت، داراحیاء التراث العربی، 1380، چاپ دوّم، ج1،ج4
8) ابوریه، محمود، بازرگان حدیث، ترجمۀ محمدوحید گلپایگانی، تهران، كتاب‌فروشی محمدی، ص106
9) علامه عاملی، شرف‌الدین؛ ابوهریره و احادیث ساختگی، ترجمۀ نجفعلی میرزایی، نشر مترجم،1372، چاپ اوّل، ص215
10) ذهبی، محمدبن عثمان؛ وفیات‌الاعیان، دمشق، دارالفكر، 1412ه.ق، چا
+ نوشته شده در  جمعه نوزدهم آذر 1389ساعت 22:31  توسط مدرسان تاریخ  | 

از جمله علوم و دانش هايي که در دوران پس از اسلام چه در ايران و چه در ديگر مناطق دنياي اسلام  نمو يافت و واجد شکوفايي افزون شد دانش تاريخ و به تبع آن فن تاريخ نگاري بود. به واقع، در نگارش تاريخ، مسلمانان و به ويژه ايرانيان مسلمان را  به گونه اي بايد پيشتاز، پيشگام، پيشرو و حتي موسس ناميد. با اين وجود اين نکته را نبايد از نظر دور داشت که فلاسفه و حکماي سده هاي نخستين اسلام به هنگام بحث و گفت وگو درباره دانش هاي گوناگون و طبقه بندي آنها از تاريخ به عنوان دانش کمتر ياد کرده اند. حتي، شماري اندک از بزرگان وادي انديشه تاريخ نگاري را تحقير کرده، تاريخ نگاران را مورد طعن و سرزنش قرار داده و تاريخ را افسانه هاي بي فايده و بي ارزش ناميده اند. 
با تمام اين اوصاف، آنچه روشن و آشکار است بيشتر حکيمان و فيلسوفان به پيروي از ارسطو، فيلسوف نامدار يونان باستان، تاريخ را در زمره علوم برنمي شمردند و در طبقه بندي خود از علوم از آن به عنوان علم ياد نمي کردند. چرا که براساس فرضيه ارسطو درباره علوم، علم تنها در صورتي به دست مي آيد که يک تصديق کلي حاصل شود و طبيعت و علل يک طبقه از اشيا را توضيح دهد. 
علم نپنداشتن تاريخ از سوي  انديشه گران و خردورزان ايران و اسلام چندان گستردگي داشت که گروههايي چون معتزله که همواره در پي علل رويدادها و علت رخدادها بودند و همچنين شماري از انديشمندان و اصحاب فلسفه چون ابونصر فارابي و ابوعلي سينا با وجود آنکه در مورد علم مدني و سياست سخن گفتند به سبب ارسطويي بودن، پيروي از سنت ارسطويي و تمسک به طبقه بندي علوم از ديدگاه و نظرگاه ارسطو براي تاريخ جايي پيدا نکردند. ابن خلدون که خود به گونه اي بنيانگذار علم فلسفه تاريخ محسوب مي شود نيز  با وجود آنکه تاريخ را شايسته آن دانسته تا از اقسام حکمت و علوم عقلي به شمار آيد به هنگام طبقه بندي و دسته بندي علوم در هيچ يک از دو شاخه علوم عقلي و نقلي از تاريخ ياد نکرده است. البته دراين ميان برخي صاحبان انديشه و دسته هايي از خردگرايان نيز تاريخ را در زمره علوم به شمار آوردند. ابن فرجون، دانشمند مسلمان سده چهارم هجري و نگارنده کتاب جوامع العلوم، نخستين کسي بود که از تاريخ به عنوان يکي از شاخههاي مستقل علوم ياد کرد. خوارزمي، دانشمند نامدار ايران زمين در قرن چهارم هجري، و ابن حزم، فيلسوف نامي دنياي اسلام در سده پنجم هجري، از جمله کساني بودند که از تاريخ و علم اخبار به منزله يکي از شاخههاي مستقل دانش ياد کردند و آن را داراي مراتبي برشمردند. جمعيت اخوان الصفا که ايرانيان نقشي برجسته در آن داشتند ( امروزه از اعضاي اخوان الصفا نام پنج تن مشخص مي باشد، آنچه روشن است سه نفر از آنان ايراني بوده اند. ) و مرامشان تصفيه مذهب از اوهام و خرافات و سازگار کردن دين با عقل و منطق بود نيز علم سير و اخبار را نهمين و واپسين شاخه از علم الرياضه که براي صلاح کار  دنيا وضع شده است برشمردند.
به هر ترتيب، تاريخ چه از سوي انديشه ورزان مسلمان علم شناخته شده باشد و چه از سوي آنان در زمره علوم به شمار نيامده باشد در مجموعه آثار فرهنگي ملل اسلامي و به ويژه ايران جايگاهي خاص و خلاف معمول داشته است، هم از نظر حجم، هم از نظر کيفيت و هم از آن جهت که وقتي شاخههاي علم سير نزولي مي پيمود يا دچار رکود مي گشت تاريخ نگاري زنده و حتي گاه به مانند روزگار قدرتمداري ايلخانان مغول در ايران زمين رشدي دوباره مي يافت و کتابهاي ارزشمندي چون تاريخ جهانگشاي عطاملک جويني، تاريخ وصاف الحضره فضل الله بن عبدالله شيرازي، تاريخ گزيده حمدالله مستوفي قزويني، جامع التواريخ خواجه رشيدالدين فضل الله همداني، مجمع الانساب محمد بن علي شبانکاره اي و طبقات ناصري قاضي منهاج سراج جوزجاني ... پديد مي آورد.

تاريخ نگري

در فرهنگ تاريخ نگاري اسلامي يا ايراني (ايرانيان بيش از همه اقوام در جهت رشد و پيشرفت تاريخ نگاري اسلامي به ايفاي نقش پرداخته اند و بدين سبب نمي توان تاريخ نگاري ايران اسلامي را از تاريخ نگاري اسلامي جدا دانست.) دوگونه تاريخ نگاري مورد کاربرد مورخان قرار گرفته است: نخست نوشتن تاريخ برحسب موضوع و دوم نگارش تاريخ به ترتيب سال. با اين وجود اندکي تعمق و بررسي در روشهاي مورد کاربرد مورخان بيانگر وجود دو نوع نگرش تاريخي در ميان آنان است:
1- ديدگاه افرادي که باور داشتند تاريخ هيچ گاه نبايد رسالت ديني خود را در طرح فرضيات رها سازد، بلکه بايد ياري رسان علوم ديني و به ويژه تفسير و حديث باشد. در حقيقت، هواداران و باورداران بدين ديدگاه بر آن ايده بودند که تاريخ فني از فنون علم حديث نبوي است. تاريخ نگاران واجد ديدگاهي اين چنيني را مي توان اخباري گرايان ناميد. 
2- ديدگاه کساني که معتقد بودند تاريخ سلسله تجارب است و براي آيندگان سودمند است. اين دسته بر ضرورت درک عقلاني و علت اشيا تاکيد داشتند و باورشان بدان اصل بود که يقين بايد بر براهين عقلاني مبتني و متکي باشد. بنابراين طرفداران اين نوع نگرش، اخباري را که تنها برهان براي درستي آنها زنجيره اي از راويان بود نمي پذيرفتند. تاريخ نگاران داراي باوري اين گونه را مي توان تدبيرگرايان خواند. 
اين نکته را نبايد فراموش کرد که بينش تاريخي و قومي و اعتقادات مذهبي به طور معمول از جمله عوامل موثر در نوع نگارش تاريخ از سوي نويسنده بوده است. اين بدان معني است که آثار مورخان هر عصر و عهد حاکي از محيط فکري و بازتاب و پژواک دگرگونيهاي فضاي فرهنگي و سياسي آن دوره است. به عنوان نمونه، بسياري از تاريخ نگاران ايران و اسلام همچون مقريزي، نگارنده کتاب النزاع و التخاصم،  بينش سياسي خود را به عنوان حکمي تاريخي بيان کردند و در متهم کردن خاندان اموي به انواع جنايتها و خيانتها و توصيف خاندان عباسي به پرهيزگاري و دينداري راه اغراق و مبالغه را پيمودند. شمار افزون ديگري از تاريخ نگاران ايراني به ويژه پيروان فکري جريان ملي گراي شعوبيه ديدگاه فرهنگي خود را به منزله حکمي تاريخي بيان کردند و در متهم کردن اعراب به داشتن صفات ناشايست و خصايص ناپسند اغراق گويي پيشه ساختند و در عوض در ستايش ايرانيان و ويژگي هاي پسنديده آنان راه مبالغه درپيش گرفتند.

تاريخ نگاري

با عنايت به آنچه تاکنون بيان شد بايد گفت تمام تاريخ نگاران ايران و اسلام اعم از اخباري گرايان و تدبيرگرايان از سه شيوه متفاوت براي نگارش تاريخ سود جستند:
1- روش روايي:  اين روش از مهم ترين روشهاي تاريخ نگاري در ايران و دنياي اسلام به شمار مي آيد و در آن روايتهاي مختلف درباره رخدادهاي تاريخي با درج سلسله اسناد به طور کامل يا ناقص و يا حتي بدون آن بيان مي شود. خواجه رشيدالدين فضل الله همداني که کتاب جامع التواريخ او را تاريخ پژوهي چون ساندرز، مغول شناس نامي غرب و نگارنده کتاب تاريخ فتوحات مغول،  نخستين تاريخ اصيل جهاني خوانده و دکتر عبدالحسين زرين کوب، تاريخ نگار و اديب نامدار معاصر، از آن به عنوان جسورانه ترين و عظيم ترين طرح در تاريخ نويسي مسلمانان و نياي فراموش شده تواريخ امروز کمبريچ ياد کرده و ديويد مورگان، نويسنده نامدار کتاب مغولها، تاريخ نگاري عصر مغول را مديون و مرهون وجود آن دانسته است از جمله نويسندگاني بود که کتاب خويش را بدين شيوه نگاشت. ابان بن عثمان و محمد بن مسلم زهري دو تاريخ نگار مسلمان نيز چنين روشي را براي نگارش تاريخ مورد عنايت قرار دادند.  اما بي گمان، برجسته ترين نماينده روش روايي تاريخ نگاري را محمد بن جرير طبري بايد دانست. طبري که کتاب تاريخ الرسل و الملوک او را بروکلمان، خاورشناش شهير و سرشناس آلماني، مجموعه اي از کليه اطلاعات تاريخي مسلمانان و ملک الشعراي بهار کاري معجزه آسا خوانده  در تاريخ بينش حديثي داشت و بر سلسله راويان تاکيد مي ورزيد و البته از نقادي روايتها نيز گريزان بود. چنين برمي آيد که شمار به نسبت افزوني از مورخان ايران و اسلام باور نداشتند که مقايسه، سنجش  و بررسي  تحليل گزارشهاي تاريخي نيز از جمله وظايف آنها است. 
2- روش ترکيبي: در اين روش مورخ به جاي آنکه روايتهاي گوناگون و اسناد جورواجور يک رخداد و حادثه تاريخي را بيان کند از راه مقايسه و ايجاد سازگاري ميان آن گزارشهاي مختلف، واقعه مذکور را طي يک روايت توضيح مي دهد. از جمله ناموران و نامداراني که چنين شيوه اي را براي نگارش تاريخ خود برگزيد مي توان به ابوحنيفه احمد بن داوود دينوري، تاريخ نگار ايراني سده سوم هجري و مولف کتاب معروف اخبارالطوال اشاره داشت. دينوري مطالب کتابش را بدون پيوستگي به يکديگر ذکر نکرده اما در مطالبي که نگاشته از تکرار و روايات حتي الامکان خودداري کرده است. ابوالعباس بلاذري، از مورخان بزرگ عرب و نويسنده کتاب فتوح البلدان، که مي توان گفت کتابش در راس تمام کتابهاي تاريخي مربوط به نخستين ازمنه اسلامي و به ويژه فتوحات اسلامي قرار دارد نيز از جمله تاريخ نويساني بود که از روش ترکيبي براي نگارش کتاب خود استفاده کرد. 
3- روش تحليلي: در شيوه تحليلي، تاريخ نگار در کنار نقل روايت و گزارش تاريخي عمدتا ترکيبي به تجزيه و تحليل، تبيين و بررسي علل و نتايج آن مي پردازد. بايسته و شايسته است ياد شود اين روش تاريخ نگاري را محصول قرون جديد و عمدتا دستاورد دانشگاهها، تاريخ پژوهان و فلاسفه غربي بايد دانست و نه تنها در تاريخ نگاري ايران و اسلام بلکه در تاريخ نگاري يونان و روم باستان و همچنين تاريخ نويسي اروپاي قرون وسطي نيز نمي توان تاريخي تحليلي که کاملا مصداق تعريف فوق باشد نشان داد. البته برخي از تواريخ نوشته شده به توسط ايرانيان را که نويسندگان آنها با توجه به اوضاع و احوال سياسي، اجتماعي، علمي و فکري زمان، ديدگاهي خاص نسبت به تاريخ و نظري ويژه نسبت به هدف آن داشته و گهگاه به تحليل برخي فرآيندهاي تاريخي و نتيجه گيري پرداخته اند مي توان تا اندازه اي تحليلي ناميد. ابوعلي مسکويه رازي که در فلسفه به عنوان حکيم اخلاقي مشهور است از جمله کساني مي باشد که شيوه اي چنين را کم و بيش مورد کاربرد قرار داده است. به تعبير دکتر عزيزالله بيات، نگارنده کتاب شناسايي منابع و ماخذ تاريخ ايران، او در نگارش کتاب تجارب الامم و تعاقب الهمم برخلاف مورخان پيشين به نوشتن شرح وقايع و اتفاقات بسنده نکرد بلکه تلاش و کوشش نمود که اهميت حوادث را نيز درک کند. تاريخ بيهقي ابوالفضل محمد بن حسين بيهقي که به قول بارتولد، مستشرق نامدار روس و نويسنده کتاب ترکستان نامه، کمتر از آنچه استحقاق داشته تاکنون مورد استفاده قرار گرفته نيز از جمله کتابهايي است که در آنها پاره اي تحليلهاي تاريخي انجام پذيرفته است. به عبارتي اهميت افزون تاريخ بيهقي تنها در آن نيست که قسمتي از رويدادهاي سياسي دوران زمامداري غزنويان را شرح داده است، بلکه اهميت آن بيشتر از جهت روش کار مولف و دقت و بي طرفي در تنظيم مطالب و نقل مطالب است. ابوريحان بيروني، دانشمند پرآوازه سده چهارم هجري و نگارنده کتاب آثار الباقيه نيز تا اندازه اي پيرو چنين شيوه اي بوده است. او در کتاب خود دم از آن مي زد که مورخ بايد فکر خود را از تعصب و غلبه و پيروي از هوا و هوس و رياست جويي که مانع ديدار حقيقت است پاک کند و دور از تمام اين شوايب و اغراض به بررسي اقوال گذشتگان بپردازد.

فلسفه تاريخ

چنان که گفته شد کتابهاي تاريخي بسياري توسط ايرانيان مسلمان نگاشته شد. حتي شماري از اين تاريخ نگاران ايراني همچون طبري که پژوهشگران و کاوشگران تاريخ او را هرودوت مسلمانان ناميده اند چندان توانمند در اين پهنه از دانش وارد شدند که روش خاص آنان بعدها سرمشق و متد اکثريت مورخان شد. البته شايسته و بايسته است ياد شود که بيشتر تاريخ نگاران ايران و اسلام و از جمله طبري تمام رويدادهاي جهان را مخلوق اراده و مشي خداوند مي دانستند و تحقق اين مشيت را هدف و معناي واقعي تمام تاريخ برمي شمردند. اما آنچه روشن است، باور داشتن به چنين فلسفه اي براي تاريخ از سوي تاريخ نگاران ايران و اسلام چندان شگفت نمي نمايد، چرا که عمده تاريخ نگاران غربي چه تاريخ نگاران دوران پيش از مسيحيت  و چه تاريخ نگاران عصر کليسا نيز تمامي  رويدادهاي گيتي را تحقق مشيت خداوندي مي دانستند. به عنوان نمونه هرودوت هاليکارناسي، تاريخ نگار نامي يونان باستان و کسي که به نادرست پدر تاريخ خوانده مي شود، تمام رخدادها و اتفاقات را آفريده خواست پروردگار مي دانست. آگوستن نويسنده سده  پنجم ميلادي نيز در رساله مشهور خود، شهر خدا، جريان تاريخ را به منزله نوعي کشمکش بين دو عامل عمده ملکوت زميني و ملکوت آسماني توصيف مي کرد و البته دراين ميان غلبه نهايي از آن ملکوت آسماني است. شگفت آنجا است که اين اعتقاد به تحقق عنايت و مشيت رباني در تاريخ حتي در سده هفده ميلادي نيز ديده مي شود، چنانکه بوسوئه هم به سان طبري حوادث روزگار را تنها بر اصل مشيت تعبير مي کرد. به باور بوسوئه اگر خداوند امپراتوري آسيا را به بابليها داد بدان جهت بود که يهود را عقوبت کند. اگر کوروش را به فرمانروايي نشاند براي آن بود که انتقام يهوديان را بازستاند و اگر روميان را برانگيخت باز براي تنبيه يهود بود. اين روند در اروپا تا زمان ظهور ژان باتيست ويکو (17741668م) و نگارش کتاب مشهور، اصول يک علم جديد، که به تعبيري بنيان فلسفه تاريخ غرب بر پايه آن شکل گرفت ادامه يافت. البته در حوزه تاريخ نگاري اسلامي خارج از نوشتههاي ابوعلي مسکويه رازي، ابوالفضل بيهقي و اوبوريحان بيروني که پاره اي تاملات فلسفي در آنها مي توان ديد قرنها زودتر از اروپا يعني در قرن چهارده ميلادي، ابن خلدون که در کار خود بيشتر آغاز گر بود تا دنباله رو، در پرتو استدلال و تعقل کوشيد تا حوادث تاريخ را به وسيله علل طبيعي تبيين کند. درحقيقت شيوه اي که ابن خلدون در تحقيق فلسفه تاريخ و اسباب و علل ظهور تمدن و توحش پيش گرفت در اروپا هم تقريبا تا پيش از ظهور ويکو نظير نيافت. 
کتاب نامه:
1- اذکايي، پرويز; تاريخ نگاران ايران; تهران: بنياد موقوفات دکتر محمود افشار، 1373
2- بيات، عزيزالله; شناسايي منابع و مآخذ تاريخ ايران; تهران: اميرکبير، 1383
3- روزنتال، فرانتز; تاريخ تاريخ نگاري در اسلام; مشهد: آستان قدس رضوي، 1365
4- زرين کوب، عبدالحسين; تاريخ در ترازو; تهران: اميرکبير، 1383
5- زرين کوب، عبدالحسين; کارنامه اسلام; تهران: اميرکبير، 1382
6- سجادي، محمدصادق و عالم زاده،هادي; تاريخ نگاري در اسلام; تهران: سمت، 1380
7- مجتهدي، کريم; فلسفه تاريخ; تهران: سروش، 1381
8-...; تاريخ نگاري در اسلام; ترجمه و تاليف يعقوب آژند، تهران : گستره، 1361
9-...; تاريخ نگاري در ايران; ترجمه و تاليف يعقوب آژند، تهران: گستره، 1380
10-...; مجموعه مقالات يادنامه طبري; تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي،1369


+ نوشته شده در  جمعه بیست و هشتم آبان 1389ساعت 14:53  توسط مدرسان تاریخ  | 


شعر و ادبیات
علی محمد افغانی 
علی اشرف درویشیان 
میرجلال الدین کزازی 
ابوالقاسم لاهوتی 
معینی کرمانشاهی 
محمدباقر مومنی 
غلامرضارشید یاسمی 
محمد جواد محبت 
شاهمراد کرمانشاهی 
محمدباقر میرزا خسروی 
اردشیر کشاورز 
منصور یاقوتی 
الماس‌خان کنوله‌ای 
جلیل آهنگرنژاد 
پرتو کرماشانی 
رضا موزونی 
یدالله بهزاد (یدالله ایوانی) 
علی اکبر نقی پور 
میترا یاقوتی 
فریبا کلهر 
اسدالله خان امجدی 
پرویز بنفشی 
علی رسولی 
ملا پریشان دینوری 
اسماعیل زرعی 
فریاد شیری 
اصغر واقدی 
سیدخلیل عالی نژاد 

نقاشی و گرافیک
عبدالحسین محسنی کرمانشاهی 
ایرج هندسی 
منصور چهره‌پرداز 
عطاالله دینوری 
هانیبال الخاص 

خوشنویسی
میرزا رضا کلهر 

موسیقی
اسماعیل مسقطی 
سید نظام الدین دلفانی 
منوچهر طاهرزاده 
شهرام ناظری 
حافظ ناظری 
کیهان کلهر 
علی اکبر مرادی 
مانی آقاملایی 

سینما
پوران درخشنده 
پرویز شهبازی 
فخری خروش 
فرهاد اصلانی 
شهرام مکری 
هوشمند ورعی 
رسول ملاقلی‌پور 
جمال شورجه 

تئاتر
قطب‌الدین صادقی 
عباس بنی‌عامریان 

ورزش
محمد رنجبر 
کورش باقری 
محمد حسین محبی 
محمد حسن محبی 
علی جواهری 
جلال مرادی 

+ نوشته شده در  جمعه بیست و هشتم آبان 1389ساعت 14:50  توسط مدرسان تاریخ  |